საქართველოს მრავალსაუკუნოვანი კულტურული და ბუნებრივი საგანძური კაცობრიობის საერთო მემკვიდრეობის უმნიშვნელოვანესი ნაწილია. იუნესკომ მსოფლიო ღირებულების მქონე საქართველოს უნიკალურ ძეგლებს მიანიჭა ოფიციალური სტატუსი. ეს ისტორიული და ეკოლოგიური ძეგლები ნათლად აჩვენებს ქვეყნის განვითარების, არქიტექტურისა და ბუნების განუმეორებელ ევოლუციას. 

მცხეთა - ქართლის სამეფოს უძველესი დედაქალაქი - საუკუნეების განმავლობაში წარმოადგენდა საქართველოს პოლიტიკურ, რელიგიურ და კულტურულ გულს. სწორედ აქ, მეოთხე საუკუნის დასაწყისში, ქრისტიანობა სახელმწიფო რელიგიად გამოცხადდა, რამაც სამუდამოდ შეცვალა ქვეყნის განვითარების ვექტორი.

ამ უნიკალურ სივრცეში თავმოყრილი არქიტექტურული ანსამბლი, რომელიც სვეტიცხოვლის საკათედრო ტაძარს, ჯვრის მონასტერსა და სამთავროს კომპლექსს აერთიანებს, შუა საუკუნეების საეკლესიო ხუროთმოძღვრების ევოლუციის უმაღლეს საფეხურს ასახავს. ამ გამორჩეული ისტორიული და არტისტული ღირებულების გამო, 1994 წელს მცხეთის ისტორიული ძეგლები იუნესკომ მსოფლიო მემკვიდრეობის ნუსხაში შეიტანა.

კომპლექსის თითოეული ნაგებობა ქართული სამშენებლო ხელოვნების გარდამტეხ და უმნიშვნელოვანეს ეტაპს უკავშირდება. მეექვსე საუკუნის მიწურულსა და მეშვიდე საუკუნის დასაწყისში აგებული ჯვრის მონასტერი კავკასიური ხუროთმოძღვრების ნამდვილი შედევრია.

ჯვრის მონასტრის ფასადებზე შემონახული ფიგურული რელიეფები, სადაც ერისმთავრები და ანგელოზები არიან გამოსახულნი, ქართული ხელოვნების უძველეს და უნიკალურ ნიმუშებს განეკუთვნება. სვეტიცხოვლის საკათედრო ტაძრის განსაკუთრებულობას, მის არქიტექტურულ სიდიადესთან ერთად, ორი უმნიშვნელოვანესი ფაქტორი განაპირობებს - უდიდესი ქრისტიანული სიწმინდე და ისტორიულად შემონახული შემოქმედთა ვინაობა.

უფლის კვართის სამყოფელი: ტაძარი სრულიად მართლმადიდებლური სამყაროსთვის წმინდა ადგილს წარმოადგენს, რადგან საუკუნოვანი გადმოცემით, სწორედ აქ არის დაკრძალული ქრისტიანობის ერთ-ერთი უმთავრესი საგანძური - იესო ქრისტეს კვართი.

შემონახული ისტორიული სახელები: მაშინ როდესაც ბევრი ქართული ისტორიული ძეგლის ამგებთა ვინაობა საუკუნეებმა მიივიწყა, სვეტიცხოველი გამონაკლისია. ტაძრის აღმოსავლეთ ფასადზე არსებული უნიკალური წარწერა ზუსტად გვამცნობს მის ავტორებს: ახალი ტაძრის მშენებლობა XI საუკუნეში (1010–1033 წლებში) სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქის, მელქისედეკის თაოსნობითა და კურთხევით წარიმართა, ხოლო პროექტის ხუროთმოძღვარი არსაკიძეა.

სამთავროს მონასტერი იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლია, რადგან იგი ქრისტიანობის გავრცელებისა და ქართული სახელმწიფოებრიობის ფორმირების უმნიშვნელოვანესი ისტორიული ცენტრია.

სწორედ აქ, მე-4 საუკუნეში, მაყვლოვანის ბუჩქთან დასახლდა და მოღვაწეობდა წმინდა ნინო, რომელმაც ქართლს ქრისტიანული სარწმუნოება მოუტანა. ამ უდიდესი მოვლენის ნიშნად, მირიან მეფემ და ნანა დედოფალმა აქ პირველი ეკლესია ააშენეს და ისინი იქვე არიან დაკრძალულნი. ეს ფაქტი კომპლექსს უდიდეს მემორიალურ და რელიგიურ ფასეულობას სძენს. მოგვიანებით, მე-11 საუკუნეში, აქ აიგო ფერისცვალების ტაძარი. ეს ნაგებობა სამეფო ხუროთმოძღვრების ბრწყინვალე ნიმუშია, რომელიც გვიჩვენებს შუა საუკუნეების ქართული არქიტექტურის უმაღლეს ოსტატობას, ორნამენტების სიმდიდრესა და განვითარების გზას.შესაბამისად, იუნესკომ სამთავრო მცხეთის სხვა ძეგლებთან ერთად სიზუსტის, ავთენტურობისა და კაცობრიობისთვის განსაკუთრებული საყოველთაო ღირებულების გამო აღიარა.

საქართველოს "ოქროს ხანის" ხუროთმოძღვრების ძეგლი შუა საუკუნეების აღმოსავლეთ ქრისტიანული სამყაროს ერთ-ერთ უმნიშვნელოვანეს ინტელექტუალურ ცენტრი იყო. გელათის მონასტერი 1106 წელს მეფე დავით IV აღმაშენებელმა დააარსა, როგორც ქვეყნის მთავარი სულიერი კერა და სამეფო საძვალე, სადაც თავად მეფეა დაკრძალული. ტაძრის არქიტექტურა გამოირჩევა იდეალური პროპორციებით, სუფთად გათლილი დიდი ქვებითა და თაღების ჰარმონიული სისტემით.

ტაძრის აფსიდში შემონახულია XII საუკუნის ბიზანტიური სტილის მონუმენტური მოზაიკა (ღვთისმშობელი ყრმით), რომელიც მსოფლიო ხელოვნების უნიკალური საგანძურია.

ზემო სვანეთი ამ სიის კიდევ ერთი ნაწილია. ამჟამად ჩაჟაში მუზეუმადაა გამოცხადებული. მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლთა ნუსხაში დაცული კომპლექსი აერთიანებს 13 კოშკს, 4 ციხე-სახლს, 21 მაჩუბს, 11 ხალხურ საცხოვრებელსა და 1 ათეულზე მეტ დამხმარე ნაგებობას. უშგულის თემის სოფლებიდან ყველაზე მეტი სვანური კოშკი ჩაჟაშშია შემორჩენილი. სოფელში არის უშგულის არქეოლოგიის მუზეუმი. ზემო სვანეთი იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლია, იგი მკაცრ ალპურ ბუნებასთან შერწყმული შუა საუკუნეების კულტურული ლანდშაფტის, არქიტექტურისა და ავთენტური ყოფის უნიკალური ცოცხალი მუზეუმია.

სოფლის მახლობლად აღმართულია შუა საუკუნეების კიდევ ერთი ნაგებობა, რომელიც ხალხში თამარ მეფის საზაფხულო რეზიდენციის სახელითაა ცნობილი. ეს კომპლექსი თავის დროზე მეორე კოშკსაც და საკულტო ნაგებობას აერთიანებდა. აქვე მდებარეობს X საუკუნით დათარიღებული, წმინდა გიორგის სახელობის მცირე ზომის ეკლესია. იგი თლილი ქვით ნაგებ, მართკუთხა ფორმის არქიტექტურულ ძეგლს წარმოადგენს, რომლის შიდა სივრცეშიც ქვისავე კანკელია შემონახული.

დაახლოებით 10-15 მილიონი წლის წინ, როდესაც გლობალურმა გამყინვარებამ ევროპის კონტინენტის ფლორა თითქმის სრულად გაანადგურა, შავი ზღვის სანაპირო ზოლმა უნიკალური თავშესაფრის როლი შეასრულა. კოლხეთის დაბლობის რბილმა და ნოტიო კლიმატმა გადაარჩინა ისეთი რელიქტური მცენარეები, რომლებიც დღეს დედამიწის სხვა წერტილებში მხოლოდ ნამარხების სახით მოიპოვება. იუნესკომ ეს რეგიონი (რომელიც კოლხეთის, მტირალას, კინტრიშისა და ქობულეთის დაცულ ტერიტორიებს მოიცავს) აღიარა, როგორც გლობალური ბიომრავალფეროვნების ცხელი წერტილი. აქ ერთმანეთის გვერდით არსებობს უძველესი ფართოფოთლოვანი თბილი ტყეები და უნიკალური, მუდამ ნოტიო ჭაობები, რომელთაც ანალოგი მსოფლიოში არ გააჩნიათ. გარდა ამისა, ტერიტორიას აქვს უდიდესი საერთაშორისო ორნიტოლოგიური მნიშვნელობა, რადგან ის მილიონობით გადამფრენი ფრინველის უმთავრესი სატრანზიტო დერეფანი და სასიცოცხლო თავშესაფარია.

იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის სტატუსი დიდი პატივთან ერთად უდიდესი გლობალური ვალდებულებაცაა. ამ საერთაშორისო ნუსხაში შესვლა ნიშნავს, რომ თითოეულ ძეგლზე ზრუნვა, მისი პირვანდელი სახით დაცვა და სამეცნიერო შესწავლა უკვე საერთაშორისო სტანდარტებით კონტროლდება. საქართველოსთვის ეს აღიარება გადამწყვეტია, რადგან ჩვენი ისტორიული, არქიტექტურული და ეკოლოგიური საგანძური ოფიციალურად მკვიდრდება გლობალური ცივილიზაციის განუყოფელ ნაწილად, რომლის შენარჩუნებაც მომავალი თაობებისთვის ჩვენი უპირველესი მოვალეობაა.