საქართველოს სახელმწიფოს მხარდაჭერით გორის სახელმწიფო უნივერსიტეტი 2022 წლიდან ახორციელებს მასშტაბურ სამეცნიერო პროექტს, „ვატიკანის Propaganda Fide-ს საისტორიო არქივში დაცული ქართული და საქართველოსთან დაკავშირებული წყაროების სამეცნიერო კვლევა”, რომელიც ემსახურება ვატიკანის Propaganda Fide-ს საისტორიო არქივში დაცული ქართული და საქართველოსთან დაკავშირებული წერილობითი წყაროების იდენტიფიცირებას, კვლევასა და სამეცნიერო ცირკულაციაში შემოტანას.

ვატიკანის არქივში აღმოჩენილი სულხან-საბა ორბელიანის წერილი ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი დოკუმენტია, რომელიც ქართულ-ევროპული დიპლომატიის ისტორიას ახლებურად აშუქებს.

წერილის შინაარსი და მნიშვნელობა
წერილი დაწერილია დახვეწილი კალიგრაფიით და ადრესატი ერთ-ერთი კარდინალია. დოკუმენტი ასახავს სულხან-საბას დიპლომატიურ ძალისხმევას ევროპაში მოგზაურობისას (1713-1716 წლები), როდესაც ის ვახტანგ VI-ის ტყვეობიდან გამოსახსნელად და საქართველოსთვის პოლიტიკური მხარდაჭერის მოსაპოვებლად რომის პაპსა და ევროპელ მონარქებს ხვდებოდა.

დიპლომატიური მისია: წერილი კიდევ ერთხელ ადასტურებს, რომ საბას ვიზიტი არ იყო მხოლოდ რელიგიური ხასიათის; ის მიზნად ისახავდა ევროპული სახელმწიფოებისგან რეალურ დახმარებას (ფინანსურს თუ შუამდგომლობას შაჰის წინაშე).

ისტორიული ფურცელი: დოკუმენტი ავსებს იმ ნაპრალებს, რომლებიც მის ცნობილ თხზულებაში – „მოგზაურობა ევროპაში“ – გვხვდება, რადგან ამ ნაწარმოების დედანს ჩვენამდე არ მოუღწევია.

აღიარება: პაპს საბასთვის უთქვამს: „მიხარიან, რომში დიდი ხმა დაგივარდა, კარგად იქცევი და გონიერადო“ – რაც ამ დოკუმენტებითაც დასტურდება.

ეს აღმოჩენა ამტკიცებს, რომ საქართველო სამი საუკუნის წინაც აქტიურად ცდილობდა ევროპულ ოჯახში ინტეგრაციას. ვატიკანის არქივებში დაცული მასალები (მათ შორის მეფე გიორგის წერილები პერგამენტზე) წარმოადგენს ჩვენი ისტორიის იმ ნაწილს, რომელიც საბჭოთა პერიოდში მიჩქმალული ან უცნობი იყო.

წერილთან ერთად აღმოჩენილია სხვა ქართული ხელნაწერებიც, რომლებიც მე-17, მე-18 და მე-19 საუკუნეების საქართველოს ისტორიას ეხება.
მეფეთა წერილები პერგამენტზე
არქივში აღმოჩენილია ქართველი მონარქების (მათ შორის მეფე გიორგის) წერილები, რომლებიც პაპებსა და ევროპელ მმართველებს ეგზავნებოდა. ეს პერგამენტები უნიკალურია იმით, რომ ისინი უშუალოდ მაშინდელი დიპლომატიური მიმოწერის ნაწილს წარმოადგენენ და ხშირად საქართველოს პოლიტიკურ ორიენტაციას უსვამენ ხაზს.

ეკატერინე ჭავჭავაძის პირადი არქივი
მკვლევრებისთვის განსაკუთრებით საინტერესოა სამეგრელოს დედოფლის, ეკატერინე ჭავჭავაძის არქივი. არსებობს ვარაუდი, რომ ამ დოკუმენტებში შესაძლოა ნაპოვნი იქნას ნიკოლოზ ბარათაშვილის ერთადერთი სურათიც, რომელიც აქამდე დაკარგულად მიიჩნევა.

პროპაგანდა ფიდეს (Propaganda Fide) მასალები
ეს არქივი ინახავს ინფორმაციას მე-17, მე-18 და მე-19 საუკუნეების საქართველოს შესახებ. მათ შორის არის:

დოკუმენტები ქართლის ჯანიშინის, ლევანის შესახებ.

მისიონერების ჩანაწერები და რუკები, რომლებიც იმ პერიოდის საქართველოს ყოველდღიურობასა და გეოგრაფიას აღწერს.

1925 წლის საიდუმლო წერილი
არქივში იპოვეს 1925 წლით დათარიღებული ქართულენოვანი წერილი, რომელიც საქართველოს გასაბჭოების შემდეგ სამცხე-ჯავახეთის კათოლიკეების ბედსა და მათ რელიგიურ ცხოვრებას ეხება.

პირველ ეტაპზე მოხდა არსებული სამეცნიერო ცოდნის სრულყოფილი სისტემატიზაცია, ავტომატიზირებული რეესტრის შექმნა და ვატიკანის არქივებში ცნობილი ქართული მასალის კონტექსტური გადამოწმება. მომზადდა 93-გვერდიანი გზამკვლევი, რომელიც მოიცავს დღეისათვის არსებულ 526 წყაროს აღწერას, მათ თემატიზაციას, ხელმისაწვდომობის სტატუსს და შემდგომი კვლევის სავარაუდო

მიმართულებებს. აღნიშნული რეესტრი წარმოადგენს უნიკალურ და უპრეცედენტო ბაზას,
რომელიც პირველად აერთიანებს ქართულ მატერიალურ მემკვიდრეობასთან დაკავშირებულ ცნობებს ვატიკანში დაცული ფონდების შესახებ.

პირველი საანგარიშო პერიოდის განმავლობაში განხორციელდა ხუთი სამეცნიერო მივლინება. მკვლევრებმა ადგილზე შეისწავლეს 29 ტომი — დაახლოებით 12 000 ხელნაწერი გვერდი, რაც 4500-მდე დოკუმენტს შეადგენს. იმავე პერიოდში გაიშიფრა და ქართულ ენაზე ითარგმნა 102 აქამდე უცნობი ან ნაწილობრივ ცნობილი ისტორიული წყარო (ქართული, იტალიური,ლათინური, ბერძნული, ფრანგული, რუსული). გამოვლინდა სრულიად უცნობი ტომი, რომელიც 350-მდეც მეტ დოკუმენტს მოიცავს.

მეორე საანგარიშო პერიოდში სამეცნიერო საქმიანობა კიდევ უფრო გაფართოვდა.
განხორციელდა 6 სამეცნიერო მივლინება, დამუშავდა 87 ტომი — 15 000-მდე ხელნაწერი გვერდი (დაახლოებით 5900 დოკუმენტი). მათი კვლევის შედეგად გაშიფრულ და აღწერილ მასალას შეადგენს 2070-ზე მეტ ისტორიულ დოკუმენტს.ითარგმნა ახალი, ადრე უცნობი ტექსტები, რომელთა ნაწილი წარმოადგენს საქართველოს რელიგიურ, სოციალურ, პოლიტიკურ და საგარეო ურთიერთობათა ისტორიაზე უმნიშვნელოვანეს წყაროს.

პროექტი საუკუნეების განმავლობაში გამოუქვეყნებელი, უმნიშვნელოვანესი ქართული ისტორიული მემკვიდრეობის მოძიებას ემსახურება, ასევე მის დაცვასა და საზოგადოებრივი კვლევისთვის ხელმისაწვდომობას, რაც მნიშვნელოვნად აძლიერებს საქართველოს კულტურული,ისტორიული და სულიერი მემკვიდრეობის საერთაშორისო აღიარებას.

ვატიკანის ოფიციალურ სტრუქტურებთან — Propaganda Fide-ს არქივთან ჩამოყალიბებულია აქტიური, თანამშრომლური ურთიერთობა, რაც უზრუნველყოფს არა მხოლოდ მიმდინარე კვლევის წარმატებულ გაგრძელებას, არამედ გრძელვადიან პერსპექტივაში ქართული ისტორიული წყაროების დაცვისა და საერთაშორისო სამეცნიერო მიმოქცევაში ჩართვის შესაძლებლობას. პროექტი ხორციელდება განათლების, მეცნიერების და ახალგზრდობის სამინისტროს
ზედამხედვლობით.

ავტორი: ანი გენებაშვილი.