"აღსრულდა ნება მათი, აღსრულდა ნება ქართველი ერისა - გაუმარჯოს დამოუკიდებელ საქართველოს!"

როდესაც  ამ სიტყვებს ვკითხულოთ, ალბათ ყველას ზვიად გამსახურდიას ხმა ჩაგვესმის. ასე მიმართა ქვეყანას ზვიად გამსახურდიამ 1991 წლის 9 აპრილს, როდესაც საქართველოს სახელმწიფოებრივი დამოუკიდებლობის აღდგენა ოფიციალურად გამოცხადდა. თუმცა ამ სიტყვებამდე იყო ხანგრძლივი გზა - ბრძოლა და არაერთი გარდამტეხი თარიღი.  საბოლოოდ კი ქართველმა ხალხმა თავისუფლებისა და დამოუკიდებლობისთვის გაკეთებული არჩევანი ფურცელზე 1991 წლის 31 მარტს გადაიტანა. 35 წელი გავიდა რეფერენდუმიდან, რომელშიც უპრეცედენტოდ ბევრმა ქართველმა მიიღო მონაწილეობა.

ისტორიული კითხვა, რომელმაც ქვეყნის ბედი განსაზღვრა

1991 წელი -  საბჭოთა კავშირი უკვე იშლებოდა. იმპერია, რომელმაც ათწლეულების განმავლობაში განსაზღვრა საქართველოს პოლიტიკური რეალობა, საბოლოო კრიზისში იყო.

ამ ფონზე, ზვიად გამსახურდიას ხელმძღვანელობით, საქართველოს უზენაესმა საბჭომ გააკეთა გადამწყვეტი არჩევანი - არ მიეღო მონაწილეობა საბჭოთა კავშირის შენარჩუნების რეფერენდუმში და ამის ნაცვლად, თავად დაესვა მთავარი კითხვა.

ეს კითხვა მარტივი ფორმით იყო ჩამოყალიბებული, მაგრამ თავისი შინაარსით — ისტორიული: "თანახმა ხართ თუ არა აღდგეს საქართველოს სახელმწიფოებრივი დამოუკიდებლობა 1918 წლის 26 მაისის აქტის საფუძველზე?"

ეს არ იყო მხოლოდ პოლიტიკური პროცედურა. ეს რეალურად იყო პასუხი საუკუნოვან ბრძოლაზე - სახელმწიფოებრიობისთვის, იდენტობისთვის, თავისუფლებისთვის.

ქვეყანა, რომელმაც ერთხმად თქვა "დიახ"

რეფერენდუმი მთელი ქვეყნის მასშტაბით ჩატარდა.

3,3 მილიონზე მეტმა ადამიანმა მიიღო მონაწილეობა, რაც ამომრჩეველთა დაახლოებით 90%-ზე მეტი იყო.

შედეგი კი არა მხოლოდ საქართველოსთვის, არამედ მსოფლიო პრაქტიკისთვისაც გასაოცარი იყო.

• "დიახ" — 3 295 493 ხმა (99.08%)

• "არა" — 16 917 ხმა (0.51%)

• ბათილი — 0.41%

ეს იყო იშვიათი შემთხვევა, როდესაც პოლიტიკური არჩევანი პრაქტიკულად ეროვნული კონსენსუსი გახდა.

9 აპრილიდან 9 აპრილამდე

1991 წლის 31 მარტი იყო დასაწყისი. დასაწყისი დიდი ისტორიის მქონე პატარა ქვეყნისთვის, რომლის გენეტიკურ მეხსიერებაში თავისუფლება და დამოუკიდებლობა ყოველთვის იყო, ამიტომ ბრძოლით დაბრუნებული დამოუკიდებელი ცხოვრების არ ეშინოდა. 

რეფერენდუმის  შედეგზე დაყრდნობით, 9 აპრილს  საქართველოს სახელმწიფოებრივი დამოუკიდებლობის აღდგენის აქტი მიიღეს.

სიმბოლურიც იყო  9 აპრილი - 1989 წლის მოვლენების გამო.

და სწორედ ამ დღეს, ორი წლის შემდეგ, ტრაგედია გადაიქცა სახელმწიფოებრივ გამარჯვებად.

ამავე დღეს, აშშ-ის სენატმა რეზოლუციით აღიარა რეფერენდუმის ლეგიტიმურობა - რაც დამოუკიდებლობის საერთაშორისო აღიარების პირველი ნაბიჯი გახდა.

გზა, რომელიც რეფერენდუმამდე მივიდა

31 მარტის რეფერენდუმი არ ყოფილა სპონტანური გადაწყვეტილება. მას წინ უძღოდა პოლიტიკური პროცესები, რომლებმაც საქართველო ეტაპობრივად მიიყვანა დამოუკიდებლობამდე. გადამწყვეტი იყო 1990 წლის 28 ოქტომბრის მრავალპარტიული არჩევნები, როდესაც ეროვნულმა ძალებმა დამაჯერებელი გამარჯვება მოიპოვეს.

ამის შემდეგ, უკვე ახალი რეალობის პირობებში, საქართველოს უზენაესმა საბჭომ უარი თქვა საბჭოთა კავშირის ახალ სამოკავშირეო ხელშეკრულებაში მონაწილეობაზე და ფაქტობრივად დაიწყო დამოუკიდებელი სახელმწიფოსკენ სვლა.

ამ კონტექსტში 31 მარტი იყო არა პირველი ნაბიჯი, არამედ ლოგიკური გაგრძელება - პროცესი, რომელსაც საბოლოოდ უნდა დაეფიქსირებინა, თუ რას ფიქრობდა ამაზე თავად საზოგადოება.

დამოუკიდებლობა, როგორც არჩევანი - და როგორც პასუხისმგებლობა

რეფერენდუმი ხშირად აღიქმება როგორც ერთჯერადი აქტი. მაგრამ სინამდვილეში, ის მუდმივი პროცესის დასაწყისია.

1991 წლის შემდეგ საქართველომ მძიმე გზა  გაიარა  - ეკონომიკური კრიზისი, ომები, ტერიტორიული დანაკარგები, პოლიტიკური არასტაბილურობა.

დამოუკიდებლობა აღმოჩნდა არა მხოლოდ მიზანი, არამედ ტვირთიც - პასუხისმგებლობა საკუთარი ქვეყნის წინაშე.

და სწორედ აქ ჩანს 31 მარტის ნამდვილი მნიშვნელობა: ეს არ იყო მხოლოდ "დიახ" საბჭოთა კავშირის წინააღმდეგ. ეს იყო "დიახ" საკუთარი ქვეყნის მომავლისთვის.

სიტყვები, რომელიც ეპოქას ასახავს

დამოუკიდებლობის გამოცხადების დღეს, ზვიად გამსახურდიამ თქვა:

"სიმბოლურია საქართველოს დამოუკიდებლობის აღდგენის გამოცხადება 9 აპრილს…
აღსრულდა ნება ქართველი ერისა…

გაუმარჯოს დამოუკიდებელ საქართველოს!"

ეს ფრაზა მხოლოდ რიტორიკა არ იყო. ეს იყო იმ პროცესის შეჯამება, რომელიც სწორედ 31 მარტს დაიწყო.

დამოუკიდებლობა, როგორც მუდმივი პასუხისმგებლობა

31 მარტის რეფერენდუმი და მოპოვებული თავისუფლება მხოლოდ მიღწევა არ არის - ის მუდმივი ვალდებულებაცაა. დამოუკიდებლობა არ მთავრდება მისი გამოცხადებით; ის ყოველდღიურად დაცვას, გააზრებას და განმტკიცებას საჭიროებს.

საქართველოს გზა ამის ნათელი მაგალითია - სირთულეებით, გამოწვევებით და ბრძოლებით სავსე.