ფოთი უძველესი სანავსადგურო ქალაქია. გადმოცემის მიხედვით, რომაელებს ჯერ კიდევ მეორე საუკუნეში აქ უნახავთ ღუზების მუზეუმი, იქამდე კი ბერძნებს დაუტოვებიათ თავიანთი კვალი.

სანამ აქ ნიკო დასახლდებოდა და ამ ისტორიულ ქალაქს ევროპული ტიპის ცენტრად გადააქცევდა, საუკუნეების განმავლობაში არაერთი გამოწვევა ჰქონდა. ქალაქის ისტორიულ წარსულს ფოთის ცენტრში მდებარე კოლხეთის მხარეთმცოდნეობის მუზეუმი ინახავს.

ფაზისი ისტორიულ წყაროებში ჩვენი წელთაღრიცხვის მერვე საუკუნიდან იხსენიება. 1958 წელს ფოთი სანავსადგურო ქალაქად გამოცხადდა.

გავა 20 ათეულ წელზე მეტი და 1894 წელს, ქალაქი თვითმმართველობის ხელმძღვანელად ხმოსნები ქუთაისში დაბადებულ კაცს, ნიკო ნიკოლაძეს აირჩევენ.

ვაჭრის ოჯახში დაბადებულ ამ კაცს ამ ქალაქისთვის და ამ ქვეყნისთვის იმდენი რამ აქვს ნაღვაწი, კაცს სათვალავიც კი აერევა. დაიბადა 1860 წელს ქუთაისში. მას შემდეგ, რაც ქალაქის თავად აირჩიეს, ისტორიული კოშკის ერთ ფლიგელში დასახლდა. შენობის კედლები საუკუნის წინანდელ ისტორიებს ინახავს.

ნიკოლაძემ მიზნად დაისახა ფოთის ნავსადგურის მოდერნიზაცია და ქალაქის განაშენიანება ახალი გეგმის მიხედვით. ზრუნავდა საზოგადოების ეკონომიკურ და კულტურულ განვითარებაზე, ხელმძღვანელობდა მრავალ სამეურნეო, კულტურულ და საგანმანათლებლო ინიციატივას. ნიკო ნიკოლაძემ გაატარა ღონისძიებები ჭაობების ამოსაშრობად, ხელმძღვანელობდა ნავსადგურის, ელექტროსადგურის, მუზეუმის, საკათედრო ტაძრის, გიმნაზიებისა და ხიდების მშენებლობას, გაიყვანა სატელეფონო ქსელი და გამართა საქალაქო ტრანსპორტი.

იმ დროს ქალაქის ცენტრი ნავსადგურს არ უკავშირდებოდა, არჩევისთანავე ნიკომ ხიდების მშენებლობით ე.წ. კუნძულის ნაწილი ცენტრს დაუკავშირა. ფოთი არის პირველი ქალაქი, სადაც პირველი ტრანსპორტი იწყებს მოძრობას, ე.წ. კონკა, რომელიც თბილისიდან ფოთში ჩაუტანიათ. ფოთი იყო პირველი ქალაქი, სადაც ქუჩები ლამპიონებით განათდა, მოიკირწყლა და გაკეთდა სანიაღვრეები, აშენდა მოდერნისტული სტილის შენობები და გაიხსნა ევროპული სასტუმროები. 1896 წელს ქალაქში გახსნა ბიბლიოთეკა.

ალექსანდრე დიუმა, რომელიც ქალაქს სტუმრობდა, მოგონებებში წერდა, რომ ფოთში ძირითადად ხვდებოდა ხის სახლები, ნიკოლაძემ კი ქალაქში ბევრი მოდერნისტული არქიტექტურის შენობა ააშენა, სასტუმროები და რაც მთავარია ფოთის საკათედრო ტაძარო, რომელიც აია სოფიას მცირე ანალოგია. 1904 წლის მეორე ნახევარში დამთავრდა საკათედრო ტაძრის მშენებლობა. ტაძრის მიმდებარე ტერიტორიაზე გაშენდა ცენტრალური პარკი.

1908 წელს ნიკოლაძის ხელმძღვანელობით განხორციელდა ფოთის ელექტროფიკაცია. ფოთი საქართველოში პირველი ქალაქი იყო, რომელიც ქუჩის ლამპიონებით განათდა. ამ დროს განათდა ნავსადგურიც და რკინიგზაც. სარკინიგზო ხაზის გაყვანაც საქართველოში ნიკო ნიკოლაძის სახელს უკავშირდება.

განსაკუთრებული ღვაწლი აქვს ქვეყნის დამოუკიდებლობისთვის ბრძოლის საქმეშიც. ჯერ კიდევ იმ დროს ჰქონია შუა დერეფნის იდეა. სურდა, საქართველოზე გამავალი უძველესი და უმოკლესი სავაჭრო გზის აღდგენა ევროპიდან აზიამდე, განახლებული მარშრუტით: ბერლინი-ფოთი-პეკინი.

1917–1918 წლებში ნიკოლაძე იყო საქართველოს ეროვნული საბჭოს წევრი. იყო საქართველოს დამოუკიდებლობის აქტის ერთ-ერთი პროექტის ავტორი. 26 მაისს მან ხელი მოაწერა დამოუკიდებლობის აქტს. დამოუკიდებლობის გამოცხადების შემდეგ მონაწილეობდა გერმანიასთან შეთანხმების გაფორმებაში. 90 წლის იყო, როცა ინგლისში წავიდა და ამ ასაკშიც არ განელებია განათლების მიღების სურვილი, სწავლობდა ინგლისურ ენას.

1914 წელს ნიკო ნიკოლაძე გადააყენეს სამსახურებრივი მდგომარეობის ბოროტად გამოყენების და ქრთამის აღების ბრალდებით. სასამართლომ მთავარ ბრალდებაში ნიკოლაძე გაამართლა და სიცოცხლის ბოლომდე პენსიაც დაენიშნა, პეტერბურგშიც მალევე გადასახლდა.

გარდაიცვალა 1928 წელს. დაკრძალეს დიდუბის პანთეონში. 1957 წელს გადაასვენეს მთაწმინდის პანთეონში. თურმე თბილისში პანთეონების აშენების იდეაც მას გასჩენია, მას შემდეგ, რაც ერნესტ ჰემინგუეის დაკრძალვა უნახავს.

ზღვიდან მოტანილი რომაელებისა და ბერძნების კვალზე ქალაქის ცენტრში მდგარი კოლხეთის კულტურის მუზეუმი გვიყვება. და არამარტო გვიყვება, ვიზუალურადაც აცოცხლებს ისტორიას, რომელიც ამ პატარა საზღვაო კარიბჭემ დაწერა.

მუზეუმი გვიყვება ინგლისიდან ზღვით მოტანილი ფეხბურთის კვალზეც, რომელიც დღესაც არამარტო ფოთის არამედ ჩვენი ქვეყნის განუყოფელი ნაწილი და მთავარი სპორტული სიყვარულია.