თბილისში მდებარე ზოგიერთი სახლი მხოლოდ არქიტექტურული ძეგლი არ არის, ზოგიერთი მათგანი ქალაქის ისტორიას ყვება. მაჩაბლის ქუჩის 13 ნომერში მდგომი დავით სარაჯიშვილის სასახლეც სწორედ ასეთ ნაგებობათა რიცხვს მიეკუთვნება - შენობა, სადაც ერთმანეთში იკვეთება სიყვარული, კულტურა, ქველმოქმედება, ესთეტიკა და ტრაგიკული ისტორია. ეს სახლი არა მხოლოდ ერთი გავლენიანი ოჯახის საცხოვრებელი იყო, არამედ იმ ეპოქის სულიერი და კულტურული ცხოვრების ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი ცენტრი გახდა.

დავით სარაჯიშვილის მიერ აშენებული სასახლე თბილისური მოდერნის გამორჩეული ნიმუშია. მის კედლებში თავს იყრიდა ინტელიგენცია, იმართებოდა ლიტერატურული საღამოები, მუსიკალური შეკრებები და გამოფენები. მოგვიანებით კი ამავე სახლში მოხდა ერთ-ერთი ყველაზე მძიმე ამბავი ქართული მწერლობის ისტორიაში - პაოლო იაშვილის თვითმკვლელობა, რომელმაც ეს სივრცე სამუდამოდ აქცია არა მხოლოდ კულტურის, არამედ ეროვნული ტკივილის მემორიალურ ადგილად.

როდის და როგორ აშენდა სასახლე?

დავით სარაჯიშვილმა სასახლე 1903-1905 წლებში ააგო. პროექტი გერმანელ არქიტექტორ კარლ ცაარს ეკუთვნოდა, მასთან ერთად კი მუშაობდნენ თბილისელი არქიტექტორები ალექსანდრე ოზეროვი და კორნელი ტატიშჩევი. ინტერიერის ხის მხატვრულ დამუშავებაზე მუშაობდა ცნობილი თბილისელი ოსტატი ილია მამაცაშვილი.

სასახლის მშენებლობა დასრულდა 1905 წელს. მისი გახსნა დავით სარაჯიშვილმა და ეკატერინე ფორაქიშვილმა თავიანთი ქორწინების 25 წლის იუბილეს დაამთხვიეს. ამიტომაც ეს სახლი მხოლოდ მდიდრული საცხოვრებელი არ ყოფილა - იგი თავიდანვე სიყვარულის, ერთგულებისა და ოჯახური კავშირის სიმბოლოდ აღიქმებოდა.

თბილისური მოდერნის გამორჩეული ნიმუში

დავით სარაჯიშვილის სახლი ერთ-ერთი იმ იშვიათი ნაგებობათაგანია, სადაც ევროპული მოდერნი თბილისურ გარემოსთან ბუნებრივადაა შერწყმული. ეს არ არის კლასიკური ევროპული სასახლე მისი მკაცრი სიმეტრიითა და მონუმენტურობით. პირიქით, შენობა ცოცხალი ფორმებით, რბილი ხაზებითა და დეკორის სიუხვითაა გამორჩეული.

ფასადზე თვალში პირველად სწორედ ტალღოვანი კონტურები, ორნამენტები, ნიჟარისებრი მოტივები და ერთმანეთში გარდამავალი ფორმები გხვდება. ეს ყველაფერი მოდერნისთვის დამახასიათებელი ნიშნებია, თუმცა სარაჯიშვილის სახლში ისინი უფრო თბილ და ქალაქურ გამომეტყველებას იძენენ. სწორედ ამიტომაა ეს შენობა არა უბრალოდ მოდერნი, არამედ თბილისური მოდერნის ერთ-ერთი ყველაზე დახვეწილი მაგალითი.

განსაკუთრებულ როლს ასრულებს მაღალი მანსარდაც, რომელიც სახლს სადღესასწაულო იერს ანიჭებს. მთელი კომპოზიცია ისეა აგებული, რომ სახლმა შთაბეჭდილება მოახდინოს, თუმცა არ დაკარგოს სიმყუდროვე.

ინტერიერი 

სარაჯიშვილის სასახლის მთავარი ღირებულება მხოლოდ მისი ექსტერიერი არ არის. შენობის განსაკუთრებულობა იმაშიც მდგომარეობს, რომ აქ ინტერიერის მნიშვნელოვანი ნაწილი დღემდე ინახავს იმ ეპოქის ატმოსფეროს. თბილისის ბევრ ძველ სახლში ფასადები შემორჩა, მაგრამ ინტერიერი დაკარგულია. სარაჯიშვილის სახლის ერთ-ერთი უდიდესი უპირატესობა სწორედ ისაა, რომ შიდა სივრცეებში ჯერ კიდევ იგრძნობა XX საუკუნის დასაწყისის არისტოკრატიული გარემო.

ხის მოპირკეთება, ავეჯის განლაგება, ბუხრები, დეკორატიული ელემენტები და დარბაზები ქმნის წარმოდგენას იმაზე, თუ როგორი იყო მაღალი კლასის თბილისური საცხოვრებელი სივრცე იმ დროს. აქ იგრძნობა ევროპული ელეგანტურობაც და ადგილობრივი ოსტატების მაღალი დონეც. 

ვერანდა და "ვილეროი და ბოხის" ფილა

სასახლის ერთ-ერთი ყველაზე შთამბეჭდავი და იშვიათი არქიტექტურული დეტალი მისი ვერანდაა, რომელიც ცნობილი გერმანული ფირმის - "ვილეროი და ბოხის" კერამიკული ფილებით არის მოპირკეთებული. ამ ფილებს მხოლოდ დეკორატიული დანიშნულება არ ჰქონდათ, ისინი სტატუსის, განსაკუთრებული გემოვნებისა და ევროპულ კულტურულ სივრცესთან კავშირის მაჩვენებელი იყო.

მსგავსი ფილები დიდი იშვიათობა იყო და მხოლოდ განსაკუთრებული დაკვეთებისთვის მზადდებოდა. სწორედ ამიტომ სარაჯიშვილის სახლის ვერანდა დღესაც უნიკალურ არქიტექტურულ ელემენტად მიიჩნევა. 

ვერანდა მხოლოდ გადამავალი სივრცე არ ყოფილა. ის ერთგვარი სცენა იყო, სადაც სახლის სტუმრები იკრიბებოდნენ, ფოტოებს იღებდნენ, საუბრობდნენ, ახალ იდეებს აზიარებდნენ. შემთხვევითი არ არის, რომ სასახლის გახსნის ცნობილი ფოტო სწორედ აქაა გადაღებული.

სარაჯიშვილის სახლის იერს არა მხოლოდ თავად ნაგებობა, არამედ მისი ეზოც განსაზღვრავს. ეს არის საგანგებოდ დაგეგმილი სივრცე, სადაც ბილიკები, მცენარეები და დეკორატიული ელემენტები ერთ მთლიან კომპოზიციას ქმნის. 

სახლი გახსნისთანავე გადაიქცა თბილისის კულტურული ცხოვრების მნიშვნელოვან ცენტრად. აქ იკრიბებოდნენ აკაკი წერეთელი, გიგო გაბაშვილი, არტურ ლაისტი, ვალერიან გუნია და სხვა ცნობილი მოღვაწეები. მცირე ხნით აქ ცხოვრობდნენ კიდეც აკაკი წერეთელი, ივანე მაჩაბელი და არტურ ლაისტი.

ამ სივრცეში იმართებოდა ლიტერატურული და სამხატვრო საღამოები, მუსიკალური შეხვედრები, მსჯელობები და ნადიმები. სწორედ აქ მოეწყო გიგო გაბაშვილის პირველი გამოფენაც. ამდენად, სარაჯიშვილის სახლი იყო ადგილი, სადაც თბილისური ინტელიგენცია ერთმანეთს ხვდებოდა და აზრებს ცვლიდა.

სარაჯიშვილის გარდაცვალება და სახლის ბედი

დავით სარაჯიშვილი 1911 წელს გარდაიცვალა. მისმა ანდერძმა საზოგადოებაში კიდევ უფრო გააღრმავა მის მიმართ პატივისცემა, რადგან მან ქონების დიდი ნაწილი ქართველი ერის კულტურულ და საგანმანათლებლო განვითარებას დაუტოვა. სახლი მეუღლეს, ეკატერინე ფორაქიშვილს დარჩა.

მოგვიანებით, ეკატერინეს გარდაცვალების შემდეგ, ფინანსური სირთულეების გამო სასახლე აუქციონზე გატანის საფრთხის წინაშე აღმოჩნდა. 1918 წელს იგი აკაკი ხოშტარიამ შეიძინა. ხოშტარიამ სახლი ახალი დეკორით გაამდიდრა, იტალიიდან ჩამოტანილი ნივთებით და ქანდაკებებითა შეამკო, რითაც სასახლის იერს კიდევ უფრო მეტი ელეგანტურობა შესძინა.

გასაბჭოება და ახალი ფუნქცია

1921 წლის თებერვალში, საქართველოს გასაბჭოების შემდეგ, აკაკი ხოშტარია იძულებული გახდა ქვეყანა დაეტოვებინა. მალე, იმავე წლის 28 თებერვალს, შენობა ქართველ მწერლებსა და ხელოვანებს გადაეცა. ამ დროიდან სასახლემ სრულიად ახალი კულტურული მისია შეიძინა.

1920-იან წლებში მას ხელოვნების სასახლესაც უწოდებდნენ. მოგვიანებით კი აქ მწერალთა კავშირი დამკვიდრდა და შენობა ათწლეულების განმავლობაში ქართულ ლიტერატურულ ცხოვრებასთან გაიგივდა. ამ სახლში მოღვაწეობდნენ პაოლო იაშვილი, ტიციან ტაბიძე, მიხეილ ჯავახიშვილი, გალაკტიონ ტაბიძე, კონსტანტინე გამსახურდია და არაერთი სხვა მწერალი. 

პაოლო იაშვილის თვითმკვლელობა

სასახლის ისტორია მხოლოდ ზეიმის, ხელოვნებისა და ლიტერატურული შეხვედრების ქრონიკა არ არის. იგი საქართველოს ერთ-ერთ უმძიმეს პოლიტიკურ და სულიერ ტრავმასაც ინახავს. 1937 წლის 22 ივლისს, დიდი ტერორის დროს, პაოლო იაშვილმა ამ შენობის მეორე სართულზე, სხდომის მიმდინარეობისას, თავი მოიკლა.

ეს ფაქტი ქართული მწერლობის ისტორიაში ერთ-ერთ ყველაზე მტკივნეულ ეპიზოდად დარჩა. შენობა, სადაც ოდესღაც მუსიკა, კითხვა, საღამოები და შემოქმედებითი თავისუფლება სუფევდა, ტერორის, შიშისა და მორალური განადგურების ადგილადაც იქცა. 

დაკარგული ნივთები და შემორჩენილი კვალი

სარაჯიშვილის ოჯახს ამ სახლში არაერთი ძვირფასი ნივთი ჰქონდა - ავეჯი, ბუხრები, სარკეები, ფერწერული ტილოები, ბრინჯაოს ქანდაკებები, სპეციალური შეკვეთით დამზადებული სადილის სერვიზი. ამ ნივთების მნიშვნელოვანი ნაწილი მოგვიანებით დაიკარგა, თუმცა ზოგიერთი დეტალი მაინც შემორჩა და სახლის პირვანდელი დიდებულების წარმოდგენის საშუალებას იძლევა. 

განსაკუთრებით საინტერესოა "ჰევილენდ ლიმოჟის" სერვიზის ისტორია, რომლის ნაწილიც შემდგომში კვლავ დაუბრუნდა ამ სახლს. ეს დეტალი კიდევ ერთხელ აჩვენებს, თუ რამდენად დახვეწილი იყო სარაჯიშვილის გემოვნება და რამდენად მაღალი იყო იმდროინდელი ქართული არისტოკრატიული ყოფითი კულტურის დონე. 

დავით სარაჯიშვილის სახლი უნიკალური ნაგებობაა, რადგან იგი ერთდროულად რამდენიმე დიდ ისტორიას ინახავს. ეს არის არქიტექტურა, სადაც ევროპული მოდერნი თბილისურ ხასიათს ერწყმის. ეს არის კულტურული სალონი, სადაც ქართული ინტელიგენცია იკრიბებოდა. ეს არის მემორიალური სივრცე, სადაც ქვეყნის ტრაგიკული წარსულის ერთ-ერთი უმძიმესი კვალი დარჩა.

ამ სასახლის მნიშვნელობა მხოლოდ იმაში არ მდგომარეობს, რომ იგი ძველი და ლამაზია. მისი რეალური ღირებულება იმაშია, რომ ის დღემდე ინახავს ეპოქას - თავისი გემოვნებით, ტკივილით, ზეიმითა და ხელოვნებით. სწორედ ამიტომ, დავით სარაჯიშვილის სახლს ნამდვილად შეიძლება ეწოდოს მარადიული სიყვარულის სიმბოლო.

ავტორი: სანდრო კაჭახიძე