უდიები - მცირე ეთნიკურიჯგუფი საქართველოში საკუთარი ენითა და დამწერლობით.

უდიები კავკასიაში ერთ-ერთი ყველაზე მცირერიცხოვანი აბორიგენული ეთნიკური ჯგუფია. საქართველოში გასული საუკუნის 20-იან წლებში ჩამოსახლდნენ, სომ­ხეთ-აზერ­ბა­ი­ჯა­ნის ომის დროს, რომელსაც არა­ერ­თი ადა­მი­ა­ნი შე­ე­წი­რა.

მაშინ ქრის­ტი­ან­მა უდებ­მა აზერბა­ი­ჯა­ნიდან, კერ­ძოდ, სო­ფელ ვარ­თა­შა­ნი­დან სი­ცო­ცხლის გადა­სარ­ჩე­ნად ქრის­ტი­ა­ნულ სა­ქარ­თვე­ლოს მო­ა­შუ­რეს. სხვა­დას­ხვა წყა­რო­ში სხვა­დას­ხვა წე­ლია მი­თი­თე­ბუ­ლი, მაგ­რამ ისინი საქართველოში 1920-22 წლებ­ში ჩამოვიდნენ.

უდიების ისტორიული საცხოვრებელი ადგილი თანამედროვე აზერბაიჯანის ტერიტორია იყო, ძველი ალბანეთი (მთიანი მიწა).

ამ სამეფოში რამდენიმე ტომი ცხოვრობდა, მათ შორის, ერთ-ერთი ყველაზე დიდი ტომი სწორედ უდიებისა იყო. მათმა დიდმა ნაწილმა მოახერხა, რომ საუკუნეების განმავლობაში შეენარჩუნებინა თავისი იდენტობა, უდიური ენა, კულტურა და ტრადიციები.

უდიები ქრისტიანობის მიმდევრები არიან (სომხური სამოციქულო ეკლესია და აღმოსავლეთის მართლმადიდებელი ეკლესია). საქართველოში, ყვარლის მუნიციპალიტეტში, სოფელ ზინობიანში დასახლდენენ. ისინი აზერბაიჯანში ცხოვრობდნენ სოფელ ვართაშენსა (დღევანდელი ოღუზი) და ნიჟში.

უდიელები ჯერ კიდევ ძველ ისტორიულ წყაროებში მოიხსენიებოდნენ. მიიჩნევიან კავკასიის ალბანეთის შთამომავლებად. მკვლე­ვარ­თა აზ­რით, მსოფ­ლი­ო­ში და­ახ­ლო­ე­ბით 8500–მდე უდი ცხოვრობს - საქართველოს, რუსეთის, აზერბაიჯანის, სომხეთის, ყაზახეთისა და უკრაინის ტერიტორიებზე.

(უდი ქალი ვართაშენიდან, 1883)

მას შემდეგ, რაც სა­ქარ­თვე­ლო­ში ჩამოსახლდნენ, ქვეყანაში დაარსდა "ქარ­თველ უდინ­თა დამხმა­რე სა­ზო­გა­დო­ე­ბა", რომ­ლის გამ­გე­ო­ბა­ში შე­დი­ოდ­ნენ: ივა­ნე ჯა­ვა­ხიშ­ვი­ლი, შალ­ვა დადიანი. პირ­ველ სა­ორ­გა­ნი­ზა­ციო კრე­ბა­ზე, 1923 წელს, ზი­ნო­ბი სი­ლი­კაშ­ვი­ლი მად­ლო­ბას უხ­დი­და ქარ­თულ სა­ზო­გა­დო­ე­ბას თა­ნად­გო­მის­თვის" - წერ­და 1925 წლის 25 აგ­ვის­ტოს გაზეთი "კო­მუ­ნის­ტი".

სა­ქარ­თვე­ლოში უდე­ბის წი­ნამ­ძღო­ლად იქცა ზი­ნო­ბი სი­ლი­კო­ვი (სი­ლა­კაშ­ვი­ლი). კახეთში, ზინობიანში, სოფლის სახელიც მათი ლიდერის სახელს უკავშირდება. კახეთის ამ სოფელში დღემდე მხოლოდ უდიების შთამომავლები ცხოვრობენ.

საბ­ჭო­თა ხე­ლი­სუფ­ლე­ბის პე­რი­ოდ­ში სოფელს სახელი შეუცვალეს და ოქ­ტომ­ბე­რი დაარქვეს. 2010 წელს კი ძვე­ლი სა­ხე­ლი და­უბ­რუნ­და. უდე­ბის გად­მო­სახ­ლე­ბამ­დე დიდი ძებ­ნის მერე შე­ირ­ჩა ტყი­ა­ნი ად­გი­ლი, მთის ძი­რას, ყვა­რელ­ში, სა­დაც პირ­ვე­ლი მიგ­რან­ტე­ბი და­სახ­ლდნენ. რომ ჩა­მო­სუ­ლან, გვი­ა­ნი შე­მოდ­გო­მა ყო­ფი­ლა და იძუ­ლე­ბუ­ლი გამ­ხდა­რან, მიწა გა­ეჭ­რათ და მი­წუ­რე­ბი გა­ე­კე­თე­ბი­ნათ.

(ზინობი სილიკაშვილი ოჯახთან ერთად)

1938 წელს ზი­ნო­ბი სი­ლი­კაშ­ვი­ლი საბ­ჭო­თა რეპ­რე­სი­ე­ბის მსხვერ­პლი გახ­და: და­ა­პა­ტიმ­რეს ბრალ­დე­ბით, რომ "იყო მე­მარ­ჯვე­ნე­თა ორ­გა­ნი­ზა­ცი­ის წევ­რი და ეწე­ო­და ძირ­გა­მომ­თხრელ საქმიანობას". ზი­ნო­ბი სი­ლი­კაშ­ვილს 11 ოქ­ტომ­ბერს დახ­ვრე­ტი­სა და პი­რა­დი ქო­ნე­ბის კონფისკაციის გა­ნა­ჩე­ნი გა­მო­უ­ტა­ნეს, 16 ოქ­ტომ­ბერს გა­ნა­ჩე­ნი სის­რუ­ლე­ში მო­იყ­ვა­ნეს და დახვრიტეს. სწორედ იმ დროს დაერქვა სოფელ ზი­ნო­ბი­ან­ს ოქ­ტომ­ბე­რი. წლების მანძილზე უდი­უ­რი თემი სულ უფრო ადაპ­ტირდე­ბო­და ქარ­თულ სა­ზო­გა­დო­ე­ბას­თან.

საქართველოში ჩამოსულებმა ერთ-ერთ მთაზე ვარ­თა­შა­ნი­დან წა­მო­ღე­ბუ­ლი ნიში დადგეს. პირ­ვე­ლი წლე­ბი სწო­რედ სახელდახელოდ აშენებულ მი­წუ­რებ­ში გა­ა­ტა­რეს. ხელისუფლებამ მიგ­რან­ტებს 1924 წელს გა­მო­უ­ყო მიწა სოფ­ლის ასა­შე­ნებ­ლად. ზი­ნობ­თან ერთად მთე­ლი თემი იყო ჩარ­თუ­ლი და სოფლის შენებაც დაიწყო: გა­იყ­ვა­ნეს პა­რა­ლე­ლუ­რი ქუ­ჩე­ბი, აშენ­და სა­ცხოვ­რე­ბე­ლი სახ­ლე­ბი, და­არ­სდა კოლ­მე­ურ­ნე­ო­ბა, და­ფუძნ­და რამ­დე­ნი­მე საწარმო. სოფ­ლის და­არ­სე­ბი­დან რამ­დე­ნი­მე წელ­ში უკვე გაჩ­ნდა: სკო­ლა, სა­ბავ­შვო ბაღი, აბრეშუმის, აგუ­რის, კრა­მი­ტის, ხის სა­ხერ­ხი, ღვი­ნის ქარ­ხნე­ბი.

უდიებს საკუთარი ენა და დამწერლობაც აქვთ, რომელიც დღემდე არის შემორჩენილი.
უდიები აბრეშუმისა და აგურ-კრამიტის წარმოებით იყვნენ დაკავებულები. დღეისათვის საქართველოში 300-მდე უდიაა რეგისტრირებული, მათი სურვილია საზოგადოებამ დაკარგვის პირას მყოფი ერის შესახებ მეტი გაიგოს, მათი ენა კი გაქრობას გადაურჩეს.

უდიებს ჯერ კიდევ ისტორიულ სამშობლოში მისდევდნენ მევენახეობას. ეს საქმე საქართველოშიც განაგრძეს, აყენებდნენ ღვინოს, ჰქონდათ მარნები და ქვევრები.

ქართველებსა და უდიებს საკმაოდ ბევრი საერთო აქვთ: სარწმუნოება, ღვინის დაყენების ტრადიცია, რიტუალები.

ჰქონდათ საკმაოდ საინტერესო ქორწილის ტრადიცია. დღევანდელი უდიური სიტყვა: ლაშკო, ქართულად ნიშნავს ქორწილს.

ფოტოებზე უდიური ქორწილია აღბეჭდილი. ყურადღებას იქცევს ხონჩებით (ტაბაკებით/ლანგრებით) ცეკვის ტრადიციის ამსახველი ფოტოები.

(ფოტოებიკაკულაშვილებისფოტოარქივიდან)

უდიური თემი, დღეს საქართველოში ერთ-ერთი ყველაზე მცირერიცხოვანი ეთნიკური ჯგუფია, მაგრამ მათ შესახებ მაინც ბევრი არაფერი ვიცით.

ზინობიანელი უდიები მართლმადიდებელი ქრისტიანები არიან, თუმცა, აზერბაიჯანში დარჩენილი უდიების ნაწილი, თავს, სომეხთა სამოციქულო ეკლესიის მრევლს მიაკუთვნებს.

როგორც კავკასიის სხვა ხალხები, უდიებიც უაღრესად სტუმართმოყვარენი არიან. ტრადიციულია ასაკით უფროსისადმი, მოხუცისადმი პატივისცემა და მოწიწება.

უდიელთა წინაპარ ალბანელებში ამ წეს-ჩვეულების შესახებ ბერძენი გეოგრაფი სტრაბონიც წერდა: "ალბანელები მოხუცებულობას მეტისმეტად სცემენ პატივს, არა მარტო თავისი მშობლებისას, არამედ სხვებისასაც". სტუმართან სუფრაზე ვაჟი არ ჯდებოდა. ის სუფრის სიახლოვეს ტრიალებდა და ემსახურებოდა. ქალები კაცებთან ერთად არ სადილობდნენ. მეზობელთან ან სტუმრად წასვლისას, ქალს ქმრისგან აუცილებლად ნებართვა უნდა მიეღო.

სამოსი

უდი მამაკაცის ტრადიციული სამოსია შარვალი, ჩოხა და ახალუხი, ტყავის ან ვერცხლის ქამრით, ფეხსამოსი — ჩექმა ან ტყავის ქალამანი, თავსაბურავი - ცხვრის ბეწვის ქუდი - "ფაფახი" ან "დინგა" (ყაბალახის მსგავსი).

უდი ქალის ტანსაცმელი შედგებოდა გრძელი პერანგისგან ("გურატ") და მიწამდე დაშვებული ფართო, წითელი შარვლისგან ("ხოლოხ"). მის ზევით იცვამდნენ თეძოებიდან ნაოჭასხმულ, ახალუხის მსგავს "კავაის", გრძელი, მუხლებამდე დაშვებული, ვერცხლის ღილებითა და მონეტებით მორთული, ბოლოებჩაჭრილი სახელოებით. "კავაის" შალის ნაჭრით ან ვერცხლის ქამრით იკრავდნენ. "კავაის" ქვემოთ ატარებდნენ წინსაფარს, რომელიც მკერდს ზემოთ იწყებოდა და მუხლებთან მთავრდებოდა. ახალგაზრდების "კავაი" ღია ფერისა იყო, ხანდაზმულებისა - მუქი.

ფეხზე იცმევდნენ ქოშებს ("ლალაკანი"). თავსაბურავი მრავალფეროვანი ელემენტებისგან შედგებოდა: შავი მოსახვევის ("მაცნ ჩარაგატ") ზემოდან პერანგის ბოლომდე ეშვებოდა წითელი ფერის ჰაეროვანი ქსოვილი, ხოლო მოსახვევის ქვემოდან, თავის ორივე მხარეს, ყურს ზემოდან, მკერდზე ვერცხლის მონეტებით, მარგალიტებითა და სხვა თვლებით მორთული ქსოვილი.

ქალი ქორწინებისას სახეს იბურავდა "იეშმაღით", რომლის ქვემოდან მხოლოდ ცხვირი და თვალები უჩანდა. "იეშმაღი" ქალს მთელი ცხოვრება უნდა ეტარებინა.

დროთა განმავლობაში შეიცვალა მათი ჩაცმის სტილიც და სრულიად გაქრა ქალის მიერ თავსაბურავის ტარებისა და სახის ქვედა ნაწილის დაფარვის ტრადიციაც.

დაკრძალვა

ადამიანის გარდაცვალებისთანავე მის დასატირებლად განსვენებულის ოჯახში ახლობელ-ნათესავები იკრიბებოდნენ. განბანვისა და ზიარების შემდეგ მიცვალებულს ეზოში გამოასვენებდნენ და სპეციალურად გამზადებულ კიბეზე ("სალაპა") დაასვენებდნენ. მღვდელი მიცვალებულს გულზე დაადებდა ჯვარს, რომელსაც ყველა იქ მყოფი ეამბორებოდა და ფულსაც დებდა. მიცვალებულს კიბითვე მიასვენებდნენ ეკლესიაში და იქ ტოვებდნენ. მეორე დღეს, ლიტურგიის შემდეგ, მიცვალებულის გარშემო ქალები დასხდებოდნენ და დაიტირებდნენ. ერთ-ერთი მოტირალი ქალი ჩამოთვლიდა მიცვალებულის ღირსებებს, სხვები კი უსიტყვოდ მოთქვამდნენ. დასაფლავების შემდეგ კაცებიც გარდაცვლილის ოჯახში მიდიოდნენ ქელეხზე ("ფათარაკ"). "ფათარაკს" შვიდჯერ იხდიდნენ.

ერთ-ერთი დიდი ერის მემკვიდრედ უდიების მცირერიცხოვანი ეთნოსი შემორჩა. კახეთში ჩასახელებული უდიელების მემკვიდრეები დღემდე ცდლობენ არ დაკარგონ ადათ–წესები და მშობლიური ენა.