18 ნოემბერი 2026,   01:13
ვრცლად
ქართული მწიგნობრობის უძველესი საგანძური, რომელიც სვანეთის მთებში 400 წელი ინახებოდა

საქართველოს კულტურული მემკვიდრეობა არაერთ ისეთ ხელნაწერს ინახავს, რომელთა მნიშვნელობა მხოლოდ რელიგიურ დანიშნულებას არ სცილდება. ისინი ქვეყნის ისტორიის, ენის, მწერლობის, მხატვრობისა და სულიერი ცხოვრების უმნიშვნელოვანესი მოწმობებია.

მათ შორის განსაკუთრებული ადგილი უჭირავს ადიშის ოთხთავს - უნიკალურ ქართულ ხელნაწერს, რომელმაც საუკუნეების განმავლობაში შეინარჩუნა თავისი პირვანდელი სახე და დღემდე ქართული წიგნის კულტურის ერთ-ერთ უმნიშვნელოვანეს ძეგლად რჩება.

ადიშის ოთხთავი მხოლოდ სახარების ტექსტი არ არის. ეს არის შუა საუკუნეების საქართველოს ცოცხალი ისტორია, რომელიც გვიამბობს იმ ეპოქაზე, როდესაც ქართული მწიგნობრობა, საეკლესიო ხელოვნება და წიგნის შექმნის ტრადიცია განვითარების მნიშვნელოვან ეტაპზე იმყოფებოდა.

ხელნაწერი, რომელსაც საუკუნეების ისტორია აქვს

ადიშის ოთხთავი 897 წლით თარიღდება. იგი ოთხი კანონიკური სახარების - მათეს, მარკოზის, ლუკასა და იოანეს სახარებების ქართულენოვანი ხელნაწერია. მისი შექმნის თარიღი განსაკუთრებულ მნიშვნელობას ანიჭებს ძეგლს, რადგან იგი ადრეული შუა საუკუნეების ქართული მწერლობისა და მთარგმნელობითი ტრადიციის შესწავლის ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი წყაროა.

ხელნაწერის სახელწოდება უკავშირდება სვანეთის სოფელ ადიშს, სადაც იგი ხანგრძლივი დროის განმავლობაში, 400 წელი ინახებოდა. სწორედ ამ სოფლის სახელით შევიდა იგი ქართული კულტურის ისტორიაში.

ადიშის ოთხთავის ისტორია წარმოაჩენს, თუ რამდენად მნიშვნელოვანი იყო წიგნი ქართული ეკლესიისა და საზოგადოების ცხოვრებაში. საუკუნეების განმავლობაში ხელნაწერები მხოლოდ ცოდნის გადაცემის საშუალება არ ყოფილა. ისინი სულიერი მეხსიერების, განათლებისა და ეროვნული კულტურის შენარჩუნების ერთ-ერთი მთავარი საფუძველი იყო.

შატბერდის მონასტერი და ხელნაწერის შექმნის ისტორია

ადიშის ოთხთავის შექმნა დაკავშირებულია ტაო-კლარჯეთის სამონასტრო ცხოვრებასთან და იმ დიდ კულტურულ მოძრაობასთან, რომლის ერთ-ერთი მთავარი ფიგურა გრიგოლ ხანძთელი იყო.

ხელნაწერი 897 წელს, შატბერდის მონასტერში გადაწერილა. ეს მონასტერი IX საუკუნის მეორე ნახევარში გრიგოლ ხანძთელმა დააარსა და იგი ქართული განათლებისა და მწიგნობრობის ერთ-ერთ მნიშვნელოვან კერად იქცა.

ხელნაწერის შექმნის შესახებ ცნობებს თავად წიგნის ბოლოში მოთავსებული გადამწერის ანდერძი გვაწვდის. სწორედ ამ ჩანაწერის წყალობით ვიცით მისი შექმნის ზუსტი თარიღი, გადამწერისა და ხელნაწერის დამკვეთის ვინაობა.

წიგნი დაუკვეთავს დიდ სოფრონს, რომელსაც შატბერდის მონასტრის აღმშენებლად და განმაახლებლად მოიხსენიებენ. ხელნაწერი გადაუწერია მიქაელს, ხოლო მისი ყდაში ჩასმა მიქაელ დიაკონს უკისრია.

ეს გარემოება განსაკუთრებით საინტერესოა, რადგან ადიშის ოთხთავი მხოლოდ ტექსტს კი არ ინახავს, არამედ შუა საუკუნეების წიგნის შექმნის პროცესის შესახებაც გვაწვდის ინფორმაციას. ჩვენ ვიცით არა მხოლოდ ის, როდის შეიქმნა წიგნი, არამედ ისიც, ვინ მონაწილეობდა მის დამზადებაში.

ეტრატი, ასომთავრული და შუა საუკუნეების წიგნის ხელოვნება

ადიშის ოთხთავი შესრულებულია ეტრატზე. სპეციალურად დამუშავებულ ცხოველის ტყავზე, რომელსაც შუა საუკუნეებში საწერ მასალად იყენებდნენ.

ხელნაწერი ასომთავრული დამწერლობითაა შესრულებული. ტექსტი ორ სვეტად არის განლაგებული, რაც იმდროინდელი წიგნის გაფორმებისა და ტექსტის ორგანიზების ტრადიციას შეესაბამება.

მისი ზომა დაახლოებით 30×25 სანტიმეტრია, ხოლო ხელნაწერი 393 ფურცელს მოიცავს.

განსაკუთრებულ ყურადღებას იმსახურებს მხატვრული გაფორმებაც. ხელნაწერის დასაწყისში წარმოდგენილია ევსების ათი კანონი სპეციალური საცნობარო სისტემა, რომელიც მკითხველს ოთხ სახარებაში მსგავსი ეპიზოდების მოძებნაში ეხმარებოდა. ეს სისტემა შუა საუკუნეების ქრისტიანულ წიგნებში მნიშვნელოვანი ტექსტოლოგიური და მხატვრული ელემენტი იყო.

ადიშის ოთხთავის მხატვრული სამკაული, მინიატიურები, კალიგრაფია და გაფორმების თავისებურებები ხელოვნებათმცოდნეებისა და მკვლევრებისთვის განსაკუთრებულ ინტერესს წარმოადგენს.

ხელნაწერს თავდაპირველად მახარებელთა გამოსახულებებიც ამშვენებდა. მათ შორის მათე მახარებლის მინიატიურა მოგვიანებით დაიკარგა, დაზიანებულია სხვა გამოსახულებებიც. მიუხედავად ამისა, შემორჩენილი მხატვრული ელემენტები მნიშვნელოვან წარმოდგენას გვიქმნის იმდროინდელ ქართულ წიგნის ხელოვნებაზე.

რატომ არის ადიშის ოთხთავი ასეთი მნიშვნელოვანი ქართული ენის ისტორიისთვის?

ადიშის ოთხთავის განსაკუთრებული ღირებულება მხოლოდ მისი ასაკით არ განისაზღვრება. იგი ძველი ქართული ენისა და მწერლობის კვლევისთვის ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი წყაროა.

ხელნაწერში დაცულია სახარების უძველესი ქართული თარგმანის ტექსტური ტრადიცია. მისი ენობრივი თავისებურებები საშუალებას აძლევს მეცნიერებს, შეისწავლონ ქართული ენის განვითარების ადრეული ეტაპები, გრამატიკული ფორმები, სინტაქსი, ლექსიკა და სხვა ენებთან ურთიერთობის კვალი.

განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია ე.წ. ჰაემეტობის საკითხი.

ეს არის ძველი ქართული ენის გრამატიკული მოვლენა, რომელიც ზმნაში გარკვეული პირის ნიშნების გამოყენებას უკავშირდება. ადიშის ოთხთავის ტექსტი მნიშვნელოვან მასალას შეიცავს ამ მოვლენის შესასწავლად.

გადამწერს ტექსტის გადაწერისას ზოგიერთ შემთხვევაში უკვე მოძველებული ენობრივი ფორმები შეუცვლია ან გამოუტოვებია, თუმცა ძველი ფორმების კვალი ხელნაწერში მაინც შემორჩა. სწორედ ასეთი თავისებურებები აძლევს ენათმეცნიერებს შესაძლებლობას, შეადარონ ერთმანეთს ძველი ქართული ტექსტების სხვადასხვა რედაქცია და დააკვირდნენ ენის ცვლილების პროცესს.

ადიშის ოთხთავი განსხვავდება სხვა ძველი ქართული ოთხთავებისგანაც. მისი ტექსტი დამოუკიდებელ რედაქციულ თავისებურებებს ავლენს და ამ თვალსაზრისით განსაკუთრებულ ადგილს იკავებს ქართული სახარების ხელნაწერთა შორის. მისი შესწავლა მნიშვნელოვანია არა მხოლოდ ქართული ენის ისტორიისთვის, არამედ თარგმანმცოდნეობისა და კულტურული ურთიერთობების კვლევისთვისაც.

გზა ტაო-კლარჯეთიდან სვანეთამდე

ადიშის ოთხთავის ისტორია მხოლოდ მისი შექმნის ეპოქით არ შემოიფარგლება. საუკუნეების განმავლობაში ხელნაწერმა გრძელი გზა განვლო.

XV საუკუნის მეორე ნახევარში იგი გურიის ჯუმათის მონასტრის ყოფილმა წინამძღვარმა, ნიკოლოზმა, სხვა ხელნაწერებთან ერთად კლარჯეთიდან წამოიღო. თუმცა წიგნი გურიაში დიდხანს არ დარჩენილა და მოგვიანებით სვანეთში აღმოჩნდა.

ამის დამადასტურებელია ხელნაწერზე შემორჩენილი XVI–XVII საუკუნეების მინაწერები. ისინი განსაკუთრებით საინტერესოა, რადგან მათში სვანური ენის გავლენაც შეინიშნება. სწორედ სვანეთის სოფელ ადიშში ინახებოდა ხელნაწერი ხანგრძლივი დროის განმავლობაში. სოფლის ეკლესიაში დაცულმა წიგნმა საბოლოოდ ამ ადგილის სახელი შეიძინა.

ეს ისტორია კიდევ ერთხელ წარმოაჩენს სვანეთის როლს ქართული კულტურული მემკვიდრეობის დაცვაში. მაღალმთიან რეგიონში, სადაც მრავალი ტაძარი და ეკლესია საუკუნეების განმავლობაში ინახავდა სიწმინდეებსა და ხელნაწერებს, ადიშის ოთხთავმაც შეძლო გადარჩენა.

მისი ისტორია მხოლოდ ერთი წიგნის გადაადგილების ამბავი არ არის — ეს არის ქართული კულტურული მემკვიდრეობის შენარჩუნების რთული და მრავალსაუკუნოვანი პროცესი.

ექვთიმე თაყაიშვილის ექსპედიცია და ხელნაწერის სამეცნიერო შესწავლა

ადიშის ოთხთავის მეცნიერული შესწავლის ისტორიაში განსაკუთრებული ადგილი უჭირავს ქართველ მეცნიერს, ექვთიმე თაყაიშვილს.

1910 წელს მან ლეჩხუმსა და სვანეთში სამეცნიერო ექსპედიცია მოაწყო. ექსპედიციის მიზანი ისტორიული ძეგლების, ეკლესიებისა და იქ დაცული ქართული სიძველეების შესწავლა იყო.

ამ ექსპედიციის დროს ფოტოგრაფმა დიმიტრი ერმაკოვმა ადიშის ოთხთავის ყველა გვერდი გადაიღო. შეიქმნა ხელნაწერის ფოტოპირები, რომლებმაც მისი შემდგომი სამეცნიერო კვლევა მნიშვნელოვნად გააადვილა. 1916 წელს მოსკოვის არქეოლოგიურმა საზოგადოებამ გამოსცა ხელნაწერის ფოტოტიპური ალბომი, რომელსაც ექვთიმე თაყაიშვილის ვრცელი გამოკვლევა ახლდა.

ეს მოვლენა განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია: ხელნაწერის ფოტოგრაფიული ასლის შექმნამ შესაძლებელი გახადა, რომ მისი შესწავლა თავად სვანეთში ჩასვლის გარეშეც გაგრძელებულიყო და ძეგლის ტექსტი უფრო ფართო სამეცნიერო წრეებისთვის გამხდარიყო ხელმისაწვდომი.

მოგვიანებით ადიშის ოთხთავის ტექსტი არაერთმა ცნობილმა ქართველმა და უცხოელმა მეცნიერმა შეისწავლა. მათ შორის იყვნენ აკაკი შანიძე, რობერტ ბლეიკი და სხვა მკვლევრები.

აკაკი შანიძემ 1945 წელს გამოსცა ნაშრომი, რომელშიც ადიშის, ჯრუჭისა და პარხლის ოთხთავების ტექსტები შეადარა ერთმანეთს. ამ კვლევამ მნიშვნელოვანი წვლილი შეიტანა ქართული სახარების უძველესი რედაქციების შესწავლაში.

სად ინახება ადიშის ოთხთავი დღეს?

დღეს ადიშის ოთხთავი სვანეთში, მესტიის ისტორიულ-ეთნოგრაფიულ მუზეუმში ინახება.

მისი დაცვა განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია, რადგან საქმე გვაქვს არა მხოლოდ რელიგიურ სიწმინდესთან, არამედ საქართველოს ეროვნული კულტურული მემკვიდრეობის ერთ-ერთ უმნიშვნელოვანეს წერილობით ძეგლთან.

ხელნაწერი წარმოადგენს იმ ეპოქის უნიკალურ მოწმობას, როდესაც ქართული წიგნის კულტურა ტაო-კლარჯეთის სამონასტრო ცენტრებში ვითარდებოდა, ხოლო მოგვიანებით საქართველოს სხვადასხვა კუთხეში მისი დაცვა და შენარჩუნება გრძელდებოდა.

ადიშის ოთხთავი გვახსენებს, რომ კულტურული მემკვიდრეობის გადარჩენა მხოლოდ ერთი თაობის დამსახურება არ არის. ეს არის ადამიანების, მონასტრების, ეკლესიებისა და მეცნიერების მრავალსაუკუნოვანი ძალისხმევის შედეგი.


წიგნი, რომელიც დროს გადაურჩა

ადიშის ოთხთავი დღესაც გვაძლევს შესაძლებლობას, შევეხოთ საუკუნეების წინ შექმნილ სამყაროს. მის ფურცლებზე შემორჩენილია არა მხოლოდ სახარების ტექსტი, არამედ ქართული ენის განვითარების კვალი, შუა საუკუნეების კალიგრაფიის ნიმუშები, წიგნის მხატვრული გაფორმების ტრადიცია და იმ ადამიანთა სახელები, რომლებმაც მისი შექმნა შესაძლებელი გახადეს.

897 წელს შატბერდის მონასტერში გადაწერილი წიგნი საუკუნეების შემდეგ სვანეთის სოფელ ადიშში აღმოჩნდა და იქიდან ქართული კულტურის ერთ-ერთ უმნიშვნელოვანეს სიმბოლოდ იქცა. მისი ისტორია გვიყვება, რომ ქართული მწიგნობრობა მხოლოდ წარსულის ნაწილი არ არის. იგი ცოცხალი მემკვიდრეობაა, რომლის შესწავლა გვაძლევს შესაძლებლობას, უკეთ გავიგოთ ჩვენი ენის, კულტურისა და ისტორიული თვითმყოფადობის ჩამოყალიბების გზა.

ადიშის ოთხთავი სწორედ ასეთი მემკვიდრეობაა. ხელნაწერი, რომელშიც ცხრა საუკუნეზე მეტი ხნის წინანდელი ქართული სიტყვა დღემდე აგრძელებს არსებობას.

 წყაროები:

1. ქართული ენციკლოპედია - ადიშის ოთხთავი


2. ადიშის ოთხთავი 897 წლისა - სამეცნიერო გამოცემა, 2003

დღის ამბები