რთული წარმოსადგენია, მაგრამ ასეთი იყო ირანი ნახევარი საუკუნის წინ. ქვეყნის ქუჩებში ხშირად შეხვდებოდით ფერად, თანამედროვე და თამამად ჩაცმულ ქალებს - მოკლე კაბებით, ევროპული, მოდური ტანსაცმლით, ან საცურაო კოსტიუმებით სანაპიროებზე. ქალაქების კაფეებში, უნივერსიტეტებში და კულტურულ სივრცეებში ქალები ისეთივე აქტიურად მონაწილეობდნენ საზოგადოებრივ ცხოვრებაში, როგორც მამაკაცები.

იმ დროის ირანი, მიუხედავად იმისა, რომ  შაჰის, მუჰამედ რეზა ფეჰლევის მმართველობა ავტოკრატიულად მიიჩნეოდა, მაინც დასავლური განვითარების გზას ადგა. განსაკუთრებით დიდი ცვლილებები XX საუკუნის შუა წლებში დაიწყო, როდესაც ხელისუფლება ქვეყნის მოდერნიზაციას და საზოგადოებრივი ინსტიტუტების გარდაქმნას შეუდგა. ამ პროცესმა მნიშვნელოვანი გავლენა იქონია ქალების სოციალურ სტატუსზეც.

ირანის დიდ ქალაქებში - თეირანში, ისპაჰანში, შირაზსა და თავრიზში, ქალები სწავლობდნენ უნივერსიტეტებში, მუშაობდნენ სხვადასხვა პროფესიულ სფეროში და აქტიურად მონაწილეობდნენ კულტურულ ცხოვრებაში. ისინი ხდებოდნენ ექიმები, იურისტები, მასწავლებლები, ჟურნალისტები და მეცნიერები. იმ პერიოდის ფოტოებსა და კადრებში ხშირად ჩანს სტუდენტებით სავსე აუდიტორიები, სადაც ახალგაზრდა ქალები მამაკაცებთან ერთად სწავლობენ და მონაწილეობენ აკადემიურ ცხოვრებაში.

საზოგადოებრივ სივრცეებშიც ქალები უფრო თავისუფლად მოქმედებდნენ. თეატრები, კინოთეატრები, ხელოვნების გალერეები და მუსიკალური ღონისძიებები ირანის კულტურული ცხოვრების მნიშვნელოვანი ნაწილი იყო, სადაც ქალების მონაწილეობა ჩვეულებრივ მოვლენად ითვლებოდა. დასავლური კულტურის გავლენა განსაკუთრებით იგრძნობოდა ახალგაზრდებში - მოდაში, მუსიკაში და ყოველდღიური ცხოვრების წესში.

ამ პერიოდში ქალთა უფლებების მიმართულებით გარკვეული სამართლებრივი ცვლილებებიც განხორციელდა. 1960-იანი წლებიდან დაწყებულმა რეფორმებმა ქალებს მისცა საარჩევნო უფლება, გააუმჯობესა მათი პოზიცია ოჯახურ სამართალში და ხელი შეუწყო მათ მონაწილეობას სახელმწიფო ინსტიტუტებში. ეს ცვლილებები ქვეყნის სწრაფი მოდერნიზაციის ნაწილი იყო, რომელსაც შაჰის ხელისუფლება "თეთრი რევოლუციის" სახელით ახორციელებდა.

მოჰამედ რეზა ფეჰლევი - ირანის შაჰი 1979 წლამდე  

თუმცა ამ გარეგნული პროგრესის მიუხედავად, ირანის საზოგადოებაში ერთგვარი წინააღმდეგობაც არსებობდა. ქვეყნის ტრადიციულ და რელიგიურ ფენებში დასავლური მოდერნიზაციის პოლიტიკა ხშირად წინააღმდეგობას იწვევდა. სწორედ ამ დაძაბულობამ მოდერნიზაციასა და ტრადიციულ ღირებულებებს შორის, მომავალში მნიშვნელოვანი როლი ითამაშა იმ პროცესებში, რომლებმაც 1979 წლის ისლამურ რევოლუციამდე მიიყვანა ქვეყანა.

ამგვარად, რევოლუციამდე ირანი იყო ქვეყანა, სადაც ქალების სოციალური როლი ბევრად უფრო ფართო და მრავალფეროვანი იყო, ვიდრე შემდეგ წლებში გახდა. 

სწორედ ამიტომ, იმ პერიოდის ფოტოები და კადრები დღეს ბევრისთვის მოულოდნელი აღმოჩენაა. 

ისლამური რევოლუცია და ქალების მდგომარეობის ცვლილება ირანში

1979 წლის 16 იანვარს ირანის უკანასკნელმა შაჰმა, მოჰამედ რეზა ფეჰლევიმ, ქვეყანა დატოვა. მისი გამგზავრება მხოლოდ პოლიტიკური ლიდერის გაქცევა არ ყოფილა - ეს მოვლენა სიმბოლურად აღნიშნავდა მონარქიის დასასრულს ირანში. სწორედ ამ დღიდან დაიწყო მოვლენების სწრაფი განვითარება, რომელმაც ქვეყანა სრულიად ახალი პოლიტიკური რეალობის წინაშე დააყენა და საბოლოოდ აიათოლა რუჰოლა ხომეინის მმართველობის დამყარებას შეუწყო ხელი.

შაჰის მმართველობის წინააღმდეგ საზოგადოებრივი უკმაყოფილება წლების განმავლობაში გროვდებოდა. უკმაყოფილების ერთ-ერთი მთავარი მიზეზი იყო საიდუმლო პოლიცია "SAVAK", რომელიც  პოლიტიკური ოპონენტების კონტროლსა და დევნას ახორციელებდა. ბევრი ირანელი მას რეპრესიებსა და წამებაში ადანაშაულებდა. სწორედ ეს გარემოებები აძლიერებდა საზოგადოების პროტესტს და ქმნიდა განცდას, რომ სახელმწიფო ძალაუფლება ხალხისგან დაშორებული და უკონტროლო გახდა.

კიდევ ერთი მნიშვნელოვანი ფაქტორი იყო შაჰის მჭიდრო პოლიტიკური და ეკონომიკური ურთიერთობა დასავლეთთან, განსაკუთრებით კი შეერთებულ შტატებთან. საზოგადოების ნაწილი მიიჩნევდა, რომ ეს კავშირი ქვეყნის დამოუკიდებლობასა და ტრადიციულ ღირებულებებს საფრთხეს უქმნიდა. კონსერვატიული და რელიგიური ჯგუფები შიშობდნენ, რომ დასავლური გავლენა ირანის კულტურულ იდენტობას თანდათან ანაცვლებდა. ამ დაძაბულობის ფონზე 1978–1979 წლებში მასობრივი საპროტესტო მოძრაობა დაიწყო. დემონსტრაციები სწრაფად გავრცელდა ქვეყნის სხვადასხვა ქალაქში. პროტესტი თანდათან გაძლიერდა და საბოლოოდ შაჰის ხელისუფლება ჩამოშალა. მონარქიის დასრულების შემდეგ ირანის ხელისუფლებაში მოვიდა რელიგიური პოლიტიკური სისტემა, რომლის ლიდერიც გახდა შიიტი სასულიერო პირი - აიათოლა რუჰოლა ხომეინი.

რევოლუციის შემდეგ ირანი გამოცხადდა ისლამურ რესპუბლიკად და ქვეყანაში დამყარდა თეოკრატიული მმართველობა, სადაც პოლიტიკური ძალაუფლება მნიშვნელოვანწილად რელიგიურ ინსტიტუტებს გადაეცა. ახალმა ხელისუფლებამ მკვეთრად შეცვალა ქვეყნის შიდა და საგარეო პოლიტიკა. ირანი დასავლეთს გაემიჯნა და სახელმწიფო მართვის საფუძვლად ისლამური სამართლის პრინციპები იქცა.

ამ ცვლილებებმა განსაკუთრებით იმოქმედა ქალების სოციალურ და სამართლებრივ მდგომარეობაზე. რევოლუციის შემდეგ ეტაპობრივად გამკაცრდა ქალების ჩაცმულობის რეგულაციები. სახელმწიფომ ჰიჯაბის სავალდებულო ტარება დააკანონა, ხოლო თმის ან სხეულის ნაწილის გამოჩენა საზოგადოებრივ სივრცეში სამართალდარღვევად იქცა. ქალებს აეკრძალათ მოკლე ან მომდგარი ტანსაცმლის ტარება, რომელიც ხელისუფლების მიერ განსაზღვრულ ისლამურ ნორმებს არ შეესაბამებოდა.

ამ წესების დაცვას სპეციალური სტრუქტურა - ე.წ. მორალის პოლიცია აკონტროლებდა. მისი წარმომადგენლები საზოგადოებრივ სივრცეში აკვირდებოდნენ მოქალაქეთა ჩაცმულობასა,  ქცევას და დარღვევის შემთხვევაში სანქციებსაც იყენებდნენ.

ცვლილებები შეეხო არა მხოლოდ ჩაცმულობას, არამედ ქალების სამართლებრივ მდგომარეობასაც. ოჯახურ სამართალში მამაკაცს უფრო ძლიერი პოზიცია მიენიჭა. მაგალითად, განქორწინების პროცესში მამაკაცს ხშირად უპირატესი სამართლებრივი მდგომარეობა ჰქონდა, ხოლო ბავშვზე მეურვეობის საკითხშიც გადაწყვეტილებები ხშირად მამაკაცის სასარგებლოდ წყდებოდა.

თეოკრატიულმა მმართველობამ კიდევ უფრო გაამკაცრა ქალების გადაადგილებასთან დაკავშირებული წესებიც. დაქორწინებულ ქალს მეუღლის თანხმობის გარეშე ქვეყნის დატოვება პრაქტიკულად აეკრძალა. გარკვეული შეზღუდვები არსებობდა სპორტულ და საზოგადოებრივ ღონისძიებებზეც - მაგალითად, მრავალი წლის განმავლობაში ქალებს საფეხბურთო მატჩებზე დასწრება ეკრძალებოდათ.

1979 წლის 8 მარტის პროტესტი - ირანელი ქალების პირველი დიდი წინააღმდეგობა

ისლამური რევოლუციის შემდეგ დაწესებულმა ახალმა წესებმა ირანის საზოგადოებაში სწრაფად გამოიწვია დაძაბულობა, განსაკუთრებით კი ქალებში, რომლებმაც სულ ცოტა ხნის წინ დაკარგეს მრავალი სოციალური და სამოქალაქო უფლება. სწორედ ამიტომ, რევოლუციის პირველივე წელს, 1979 წლის 8 მარტს, ქალთა საერთაშორისო დღეს, თეირანში და სხვა ქალაქებში ათიათასობით ქალი ქუჩაში გამოვიდა.

1979 წლის 8 მარტის აქცია

ეს იყო ირანელი ქალების ერთ-ერთი პირველი მასშტაბური საპროტესტო გამოსვლა ახალი მმართველობის წინააღმდეგ. დემონსტრაციებში მონაწილეობდა სხვადასხვა პროფესიის ქალი - სტუდენტები, მასწავლებლები, ექიმები, ჟურნალისტები და აქტივისტები. ისინი აპროტესტებდნენ იმ კანონებსა და გადაწყვეტილებებს, რომლებიც მათ პირად თავისუფლებასა და საზოგადოებრივ ცხოვრებაში მონაწილეობას ზღუდავდა.

თუმცა ხელისუფლებამ ეს პროტესტი მყისიერად ჩაახშო. აიათოლა რუჰოლა ხომეინი ქალების პირველივე საპროტესტო მოძრაობას მკაცრი მეთოდებით დაუპირისპირდა. დემონსტრაციების მონაწილეები ხშირად ხდებოდნენ ძალადობის, დაშინებისა და დაკავებების მსხვერპლი. ხელისუფლება ცდილობდა საზოგადოებრივი პროტესტის სწრაფად განეიტრალებას, რათა ახალ პოლიტიკურ წესრიგს წინააღმდეგობა არ შეხვედროდა.

მიუხედავად ამისა, ქალთა წინააღმდეგობის მოძრაობა სრულად არ შეწყვეტილა. მომდევნო ათწლეულებში ირანელი ქალები პერიოდულად აგრძელებდნენ ბრძოლას საკუთარი უფლებების დასაცავად - სხვადასხვა ფორმით: სოციალური აქტივიზმით, კულტურული კამპანიებით, სტუდენტური მოძრაობებით და საერთაშორისო ყურადღების მიპყრობით. 

1989 წელს, აიათოლა ხომეინის გარდაცვალების შემდეგ, ქვეყნის უმაღლესი ლიდერი გახდა ალი ჰამენეი. თუმცა ცვლილებამ ქალთა მდგომარეობაში არსებითი გარდატეხა ვერ მოახდინა. სამართლებრივი და სოციალური შეზღუდვების დიდი ნაწილი ძალაში დარჩა, ხოლო სახელმწიფო კვლავაც მკაცრად აკონტროლებდა საზოგადოებრივ სივრცეში ქალების ქცევასა და ჩაცმულობას.

მიუხედავად ათწლეულების განმავლობაში მიმდინარე პროტესტებისა და კამპანიებისა, ქალებმა მხოლოდ შეზღუდული ცვლილებების მიღწევა შეძლეს. ერთ-ერთი ასეთი მაგალითი სპორტთან დაკავშირებული აკრძალვის ნაწილობრივი გაუქმება იყო. საერთაშორისო საფეხბურთო ორგანიზაციის FIFA-ს ზეწოლის შედეგად, ირანში ათწლეულების შემდეგ პირველად ქალებს მიეცათ შესაძლებლობა საფეხბურთო მატჩებს დასწრებოდნენ.

2019 წლის ოქტომბერი, თეირანი - მსოფლიოს თასის შესარჩევი მატჩი.

თუმცა ეს გადაწყვეტილებაც სრულ თავისუფლებას არ ნიშნავდა. სტადიონებზე ქალები ხშირად სპეციალურად გამოყოფილ სექტორებში სვამდნენ და მამაკაც გულშემატკივრებს აშორებდნენ. მიუხედავად ამისა, ეს ნაბიჯი მრავალი წლის განმავლობაში მიმდინარე ბრძოლაში სიმბოლურ ცვლილებად მაინც ჩაითვალა.

ამრიგად, ირანელი ქალების უფლებებისთვის ბრძოლა უკვე ოთხ ათწლეულზე მეტ ხანს გრძელდება. 1979 წლის 8 მარტის დემონსტრაცია ამ მოძრაობის ერთ-ერთ პირველ მნიშვნელოვან ეტაპად დარჩა - მომენტად, როდესაც ქალებმა საჯაროდ გამოხატეს წინააღმდეგობა იმ სისტემის მიმართ, რომელიც მათ ცხოვრებას მკაცრ სამართლებრივ და რელიგიურ ჩარჩოებში აქცევდა.

მარზიე ებრაჰიმი

თეოკრატიული სისტემის ერთ-ერთ სიმბოლოდ 2014 წელს იქცა 25 წლის მარზიე ებრაჰიმის ისტორია. ის ერთ-ერთია იმ ქალებს შორის, რომლებიც მძიმე თავდასხმის მსხვერპლნი გახდნენ. უცნობმა პირებმა მას სახეში მჟავა შეასხეს. თავდასხმის მიზეზად სწორედ ის სახელდებოდა, რასაც ხელისუფლების მხარდამჭერი რადიკალური ჯგუფები "არასწორ ჰიჯაბად" მიიჩნევდნენ. რამდენიმე ქალს სახეზე მძიმე კვალი დარჩა. ეს შემთხვევა ირანში ქალების წინააღმდეგ ძალადობის ერთ-ერთ ყველაზე ცნობილ სიმბოლოდ იქცა და ფართო საზოგადოებრივი განხილვა გამოიწვია.

ჰიჯაბის "არასწორად" ტარებასთან დაკავშირებულმა ბრალდებამ კიდევ ერთი ტრაგიკული შემთხვევა 2022 წელსაც გამოიწვია. 22 წლის მაჰსა ამინი თეირანში ე.წ. მორალის პოლიციამ დააკავა, რომელიც მოქალაქეების ჩაცმულობას აკონტროლებდა, დაკავების შემდეგ ის მძიმედ ნაცემი აღმოჩნდა და მიღებული დაზიანებების შედეგად მალევე გარდაიცვალა.

მაჰსა ამინი

მაჰსა ამინის სიკვდილმა ირანში მასშტაბური პროტესტი გამოიწვია. ქალები და ახალგაზრდები ქუჩებში გამოვიდნენ, ჰიჯაბები საჯაროდ დაწვეს, უკიდურესი გლოვის ნიშნად, თმა საჯაროდ მოიჭრეს და ხელისუფლების წინააღმდეგ ხმამაღალი პროტესტი გამოხატეს. ეს აქციები მალევე გადაიქცა ფართო სოციალურ მოძრაობად, რომელიც ქალების უფლებებისა და თავისუფლების მოთხოვნას გამოხატავდა.

მაჰსა ამინის სიკვდილის შემდეგ ირანში დაწყებულ საპროტესტო ტალღას მძიმე შედეგებიც მოჰყვა. სხვადასხვა უფლებადამცველი ორგანიზაციებისა და არაოფიციალური წყაროების მონაცემებით, პროტესტების ჩახშობის პროცესში თავისუფლებისთვის ბრძოლას ათეულობით ქალი შეეწირა. მიუხედავად რეპრესიებისა და ძალოვანი სტრუქტურების მკაცრი მოქმედებისა, ქალები და ახალგაზრდები პროტესტს მაინც აგრძელებდნენ… მაჰსა ამინის გარდაცვალების შემდეგ დაწყებული მოძრაობა ბევრისთვის იქცა სიმბოლოდ, რომელიც გამოხატავდა ირანელი ქალების ბრძოლას თავისუფლებისთვის.

ამრიგად, ირანში ქალების მდგომარეობა ბოლო ნახევარი საუკუნის განმავლობაში მკვეთრად შეიცვალა. ქვეყანა, სადაც რევოლუციამდე ქალები საზოგადოებრივ ცხოვრებაში აქტიურად მონაწილეობდნენ, 1979 წლის შემდეგ მკაცრი რელიგიური წესებით მართული სახელმწიფოს რეალობაში აღმოჩნდა.

თუმცა, მიუხედავად შეზღუდვებისა და მრავალწლიანი წნეხისა, ირანელი ქალების წინააღმდეგობა არ შეწყვეტილა. სხვადასხვა პერიოდში გამართული საპროტესტო აქციები აჩვენებს, რომ თავისუფლებისა და თანასწორობის მოთხოვნა ირანულ საზოგადოებაში კვლავ ძლიერია. ბოლო ათწლეულების მოვლენები კიდევ ერთხელ ცხადყოფს - ქალების უფლებებისთვის ბრძოლა ირანში ჯერ დასრულებული არ არის.