როდის და სად იქცა პირველად ყურძნის წვენი ღვინოდ - სასმელად, რომელიც ადამიანმა კულტურის ნაწილად აქცია? ამ კითხვაზე პასუხს თანამედროვე მეცნიერება სულ უფრო მკაფიოდ საქართველოს უკავშირებს. ქართული ღვინო მსოფლიოს ერთ-ერთი უძველესი კულტურული ტრადიციაა და მისი ისტორია უშუალოდ იმ გარემოსთან არის დაკავშირებული, სადაც მეღვინეობა პირველად ჩამოყალიბდა.

არქეოლოგიური და სამეცნიერო მონაცემები მიუთითებს, რომ თანამედროვე საქართველოს მიწა-წყალი ღვინის კულტურის ფორმირების ერთ-ერთი მთავარი კერაა, რის გამოც ქვეყანა ღვინის სამშობლოდ არის აღიარებული. აქ ვაზისა და ღვინის ისტორია მხოლოდ აგრარული საქმიანობის განვითარებას არ ასახავს - იგი ადამიანისა და ბუნების მრავალათასწლოვან ურთიერთობას, ტექნოლოგიური ცოდნის დაგროვებასა და კულტურული გამოცდილების გადაცემას უკავშირდება.

ამ ტრადიციის მნიშვნელობა იმდენად დიდია, რომ საქართველოში 8 მაისი ოფიციალურად გამოცხადდა ღვინის ეროვნულ დღედ. საერთაშორისო კალენდარში კი თებერვალი ღვინის საერთაშორისო თვედ აღინიშნება. ეს თარიღები კიდევ ერთხელ უსვამს ხაზს ღვინის განსაკუთრებულ ადგილს როგორც ქართულ კულტურაში, ისე მსოფლიო მემკვიდრეობაში.

დღეს ფართოდ არის გავრცელებული მოსაზრება, რომ საქართველო ღვინის სამშობლოა, თუმცა ისტორიულად ამ საკითხზე პრეტენზიას სხვა რეგიონებიც აცხადებდნენ. თანამედროვე მეცნიერების ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი დასკვნა 2017 წელს გამოქვეყნდა - კვლევებით დადასტურდა, რომ საქართველოს ტერიტორიაზე ღვინოს დაახლოებით 8000 წლის წინ აწარმოებდნენ. ეს მტკიცებულება დაახლოებით 600 წლით უფრო ძველია, ვიდრე მანამდე ცნობილი უძველესი მასალა ზაგროსის რეგიონიდან. სწორედ ამ აღმოჩენის შემდეგ დამკვიდრდა საერთაშორისო სამეცნიერო აღიარება, რომ საქართველო ღვინის სამშობლოა. ქვევრის ტიპის უძველესი თიხის ჭურჭელი, რომელიც ძვ. წ. VI–V ათასწლეულებით თარიღდება, ამ უწყვეტ ტრადიციას ადასტურებს და მეღვინეობის განვითარების ადრეულ ეტაპებზე მიანიშნებს.

ახლა გავეცნოთ ფოტომასალას, რომელიც საქართველოში მევენახეობა-მეღვინეობის მრავალსაუკუნოვანი განვითარების ძირითად ეტაპებს ასახავს.

ფოტოზე გამოსახულია ძვ. წ. VI–V ათასწლეულებით დათარიღებული თიხის საღვინე ჭურჭლის ფრაგმენტი და აღდგენილი ფორმა - მსოფლიოში ღვინის წარმოების ერთ-ერთი უძველესი მატერიალური მტკიცებულება. ჭურჭლის ზედაპირზე დატანილი ვაზის მტევნების რელიეფური გამოსახულება უკვე მიუთითებს ვაზისა და ღვინის განსაკუთრებულ მნიშვნელობაზე იმდროინდელ კულტურაში.

ეს ნიმუში აღმოჩენილია თანამედროვე საქართველოს ტერიტორიაზე და ადასტურებს, რომ აქ ღვინის წარმოებისა და შენახვის ტექნოლოგია ჯერ კიდევ ნეოლითის ეპოქაში არსებობდა. თიხის ჭურჭლის ფორმა და დეკორი გვიჩვენებს, რომ ღვინის კულტურა უკვე ჩამოყალიბებული ტრადიციის სახეს ატარებდა და მევენახეობა-მეღვინეობა ადგილობრივი მოსახლეობის ცხოვრების მნიშვნელოვან ნაწილს წარმოადგენდა.

ეს არქეოლოგიური მასალა ქართული ღვინის ისტორიის ყველაზე ადრეულ ეტაპს ასახავს - პერიოდს, როდესაც ვაზი და ღვინო უკვე კულტურული პრაქტიკის ნაწილი იყო და მეღვინეობის ტრადიცია თავის მრავალათასწლოვან გზას იწყებდა.

ამ ფოტოზე კი  წარმოდგენილია მცირე ზომის ქვევრის ტიპის თიხის ჭურჭელი, რომელიც ადრებრინჯაოსა და შუა ბრინჯაოს ხანით - ძვ. წ. IV–II ათასწლეულებით  თარიღდება. მისი მომრგვალებული ფორმა, განიერი მუცელი და შედარებით მოკლე ყელი მეღვინეობისათვის განკუთვნილი ჭურჭლის ადრეულ ტიპზე მიუთითებს, რომელიც ჯერ კიდევ მცირე მოცულობისაა.

ჭურჭლის ზედაპირზე დატანილი ორნამენტული წრიული მოტივები და რელიეფური დეკორი ადასტურებს, რომ ასეთი ჭურჭელი მხოლოდ სამეურნეო დანიშნულებას არ ატარებდა - იგი კულტურულ და სიმბოლურ მნიშვნელობასაც ატარებდა. მსგავსი ნიმუშები გვიჩვენებს, როგორ ყალიბდებოდა ეტაპობრივად ის ფორმები და ტექნოლოგიური ნიშნები, რომლებიც მოგვიანებით კლასიკურ ქვევრად გადაიქცა.

ეს არქეოლოგიური მასალა ასახავს ქართული მეღვინეობის განვითარების ადრეულ საფეხურს - პერიოდს, როდესაც ღვინის დასაყენებელი ჭურჭლის სტანდარტი ჯერ კიდევ ფორმირების პროცესშია, თუმცა ტრადიცია უკვე მყარად არის დამკვიდრებული.

რუსთავის ნაქალაქარში აღმოჩენილი ბრტყელძირიანი, ქვის სარქვლიანი ქვევრი უკვე ადრე რკინის ხანის ნიმუშია - ძვ. წ. VII საუკუნის. აქ აშკარად ჩანს ფორმის დახვეწა და ტექნოლოგიური პროგრესი.

ჭურჭლის ფორმა  გამოხატავს მეღვინეობისათვის განკუთვნილი დიდი მოცულობის საცავის ჩამოყალიბებულ ტიპს: განიერი მუცელი, შევიწროებული ყელი და მტკიცე კედლები.

ბრტყელი ძირი მიუთითებს, რომ ასეთი ჭურჭელი მიწაში ჩადგმის გარდა, ზედაპირზეც იდგმებოდა, რაც ღვინის შენახვისა და გამოყენების სხვადასხვა პრაქტიკას უკავშირდება. დეკორატიული ხაზები და ორნამენტი ჭურჭლის ზედა ნაწილში ადასტურებს მის არა მხოლოდ სამეურნეო, არამედ კულტურულ მნიშვნელობასაც.

ეს ნიმუში ასახავს იმ ეტაპს, როდესაც ქვევრის ფორმა უკვე ჩამოყალიბებულია და ღვინის წარმოებისა და შენახვის ტექნოლოგია საქართველოში განვითარებულ დონეს აღწევს.

ძვ. წ. VI საუკუნიდან ქვევრის მიწაში მოთავსება ფართოდ გამოიყენებოდა როგორც დასავლეთ, ისე აღმოსავლეთ საქართველოში. მიწაში ჩადგმა უზრუნველყოფდა ტემპერატურის სტაბილურობას, რაც ღვინის დაყენების პროცესისთვის გადამწყვეტი იყო. ეს მეთოდი, რომელიც ბუნებრივ გარემოს იყენებს ღვინის ფერმენტაციისა და შენახვისთვის, დღემდე შენარჩუნებულია და ქართული ტრადიციული მეღვინეობის ერთ-ერთ მთავარ ნიშნად ითვლება.

IV საუკუნის დასაწყისიდან, ქრისტიანობის გავრცელების შემდეგ, ღვინო და ვაზი უკვე არა მხოლოდ აგრარულ-ეკონომიკური, არამედ რელიგიური მნიშვნელობის მატარებელი ხდება. ქრისტიანულ მსახურებაში ღვინო ევქარისტიის აუცილებელ ელემენტად დამკვიდრდა, ხოლო ვაზი - სიმბოლოდ.  

ფოტოზე გამოსახულია ეკლესიის ქვის რელიეფი, რომელზეც ჯვრის ორივე მხარეს ვაზის მტევნებია გამოსახული - სიმბოლო, რომელიც საქართველოში ქრისტიანობის გავრცელების შემდეგ განსაკუთრებულ მნიშვნელობას იძენს. 

ქვაზე ამოკვეთილი ჯვარი და ვაზი ერთად გადმოსცემს იმ კულტურულ სინთეზს, სადაც ძველი აგრარული ტრადიცია ქრისტიანულ რელიგიურ სიმბოლიკასთან ერთიანდება. ასეთი გამოსახულებები ქართულ საეკლესიო არქიტექტურაში ფართოდ გავრცელდა. 

საქართველოში მევენახეობა-მეღვინეობის ისტორიის ამსახველი უნიკალური მასალა ინახება ეროვნულ არქივში. მათ შორის, მე-19 -მე-20 საუკუნეებში დიმიტრი ერმაკოვისა და კონსტანტინე ზანისის მიერ გადაღებული ფოტოები…

ფოტოზე ასახულია ვაზის მოვლის პროცესი საქართველოში, დაახლოებით, ერთი საუკუნის წინ. ვენახის სწორ რიგებად გაშლილ ნაკვეთზე მევენახე ზურგზე დაკიდებული ხელის შესაწამლი აპარატით ვაზს ამუშავებს. ეს უკვე იმ ეტაპს აჩვენებს, როდესაც მევენახეობაში მცენარის დაცვის ორგანიზებული მეთოდები გამოიყენებოდა.

რიგებად ჩამწკრივებული ვაზი და სამუშაოსადმი კონცენტრირებული მევენახე ნათლად გადმოსცემს სოფლის მეურნეობის იმ ეპოქას, როცა ვენახის მოვლა ადამიანის ყოველდღიური შრომისა და გამოცდილების შედეგი იყო. ასეთ გარემოში თითოეული ვაზი ხელით მუშავდებოდა, ხოლო ვენახის მოვლა დიდ ფიზიკურ ძალასა და დროს მოითხოვდა.

ფოტო არა მხოლოდ აგრარული საქმიანობის პროცესს ასახავს, არამედ ქართული მევენახეობის ტრადიციის უწყვეტობასაც - შრომას, რომელიც საუკუნეების განმავლობაში ვაზისა და ღვინის კულტურის საფუძვლად რჩებოდა.

ამ ფოტოზე კი ასახულია 1902 წლის რთველი, ყურძნის კრეფის კოლექტიური პროცესი, რომელიც სოფლის მეურნეობის წლიური ციკლის ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი ეტაპი იყო. ვენახში შეკრებილი ქალები და კაცები ხელით კრეფენ ყურძენს და კალათებსა და გოდრებში აგროვებენ. ტრადიციული სამოსით შემოსილი მევენახეები და სამუშაოს ერთობლივი ხასიათი ნათლად ასახავს რთველს, როგორც არა მხოლოდ აგრარულ საქმიანობას, არამედ სოციალურ მოვლენასაც - შრომას, რომელიც ოჯახსა და თემს აერთიანებდა.

დიდი წნული გოდრები, ყურძნით სავსე კალათები და ვენახის ბუნებრივი გარემო გვიჩვენებს მევენახეობის იმ ეტაპს, როდესაც ყურძნის კრეფა მთლიანად ხელით სრულდებოდა და თითოეული მტევანი ადამიანური შრომის შედეგად იყრიდა თავს მოსავლის საერთო მარაგში.

ეს კადრი ქართული მევენახეობის ტრადიციის უწყვეტობასა და რთველის კულტურულ მნიშვნელობას ასახავს - პროცესს, რომელიც საუკუნეების განმავლობაში თითქმის უცვლელი დარჩა და დღესაც ქართული ღვინის წარმოების საწყის ეტაპად ითვლება.

ფოტოზე აღბეჭდილია ყურძნის დაწურვის პროცესი საქართველოში XX საუკუნის დასაწყისში. ქვის საწნახელში მდგომი კაცები ფეხით წურავენ ყურძენს - ტრადიციული მეთოდით, რომელიც საუკუნეების განმავლობაში მეღვინეობის ერთ-ერთ ძირითად ეტაპად რჩებოდა. 

საწნახელი, როგორც ქვის ან ხის მასიური ჭურჭელი, გამოიყენებოდა ყურძნის დასაწურად, რის შედეგადაც მიღებული წვენი შემდგომ ქვევრში თავსდებოდა დასადუღებლად. ასეთ გარემოში ყურძნის დაწურვა კოლექტიური შრომის ნაწილი იყო და რთველის დასრულების შემდეგ მეღვინეობის პროცესის საწყის ეტაპს აღნიშნავდა.

ეს კადრი ასახავს ტრადიციული ქართული ღვინის წარმოების იმ მეთოდს, რომელიც საუკუნეების განმავლობაში პრაქტიკულად უცვლელი დარჩა და დღესაც ქართული მეღვინეობის ერთ-ერთ გამორჩეულ ნიშნად ითვლება.

ფოტოზე აღბეჭდილია ვენახის გასაშენებლად ნიადაგის მომზადების პროცესი საქართველოში XX საუკუნის დასაწყისში. ადამიანები გრძელ თხრილებში და ზედაპირზე ხელით არჩევენ და აშორებენ ქვებს - სამუშაოს, რომელიც ვენახის გაშენების წინ აუცილებელ ეტაპს წარმოადგენდა. ქვებისგან გაწმენდილი და მომზადებული ნიადაგი ვაზის დასარგავად საჭირო პირობებს ქმნიდა, რაც მომავალში ვენახის ზრდასა და მოსავლიანობას განსაზღვრავდა.

ეს კადრი ასახავს მევენახეობის იმ საწყის, მაგრამ გადამწყვეტ ეტაპს, რომელიც ვაზის კულტურის გავრცელებასა და ღვინის წარმოების განვითარებას საფუძვლად ედო - შრომას, რომელიც ხშირად უხილავი რჩება, თუმცა მეღვინეობის ტრადიციის ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი ნაწილი იყო.

ეს ფოტო კი დიმიტრი ერმაკოვს ეკუთვნის, ფოტოზე აღბეჭდილია კახელი მამაკაცი ტრადიციული სამოსით, ტიკჭორითა და ყანწით - ქართული ღვინის კულტურის მნიშვნელოვანი ატრიბუტებით. ტყავის ტიკჭორი, რომელიც ღვინის გადასატანად გამოიყენებოდა, მამაკაცს მხარზე აქვს გადაკიდებული, ხელში კი ყანწი უჭირავს.

ტიკჭორი, როგორც მოძრავი ჭურჭელი, მევენახეობასა და ყოველდღიურ ცხოვრებაში ღვინის ტრანსპორტირებას უზრუნველყოფდა, ხოლო ყანწი ღვინის სმის რიტუალურ და სიმბოლურ მნიშვნელობას გამოხატავდა.

მსოფლიო სამეცნიერო საზოგადოება თანხმდება, რომ მეღვინეობის უძველესი კვალი სწორედ საქართველოს ტერიტორიაზეა აღმოჩენილი. ქართული ღვინის ისტორია აერთიანებს როგორც ეროვნულ კულტურულ იდენტობას, ისე საერთაშორისო მემკვიდრეობას - ტრადიციას, რომელიც რვა ათასწლეულს მოიცავს და თანამედროვე მსოფლიო ბაზარზეც აქტუალურია.