პანთეონის იდეა ევროპაში ერთ კონკრეტულ წელს არ გაჩენილა. მისი სათავე ძველ საბერძნეთსა და რომში უნდა ვეძებოთ - იმ კულტურებში, სადაც გამორჩეული ადამიანების ხსოვნისთვის განსაკუთრებული ადგილების შექმნას დიდი მნიშვნელობა ჰქონდა.

შემდეგ, განსაკუთრებით XVIII საუკუნის განმანათლებლობის ეპოქაში, ევროპაში გაჩნდა თანამედროვე გაგება: ერს უნდა ჰქონოდა ადგილი, სადაც მისი უდიდესი მწერლები, მეცნიერები, ხელოვანები და სახელმწიფო მოღვაწეები იქნებოდნენ დაკრძალული ან სიმბოლურად პატივმიგებული. სიტყვა პანთეონი ბერძნული წარმოშობისაა (Pantheion: pan - ყველა, theos - ღმერთი) და თავდაპირველად ყველა ღმერთის თაყვანისსაცემად აგებულ საერთო საკულტო ნაგებობას ნიშნავდა.

ყველაზე ცნობილი მაგალითია პარიზის პანთეონი

ფრანგული პანთეონი - თანამედროვე პანთეონის იდეის ერთ-ერთი მთავარი მოდელი.

თავდაპირველად ეს შენობა საერთოდ პანთეონი არ ყოფილა. XVIII საუკუნეში პარიზში აშენდა როგორც წმინდა ჟენევიევის ეკლესია. საფრანგეთის რევოლუციის დროს, 1791 წელს, ეკლესია ეროვნულ მემორიალურ სივრცედ გადააკეთეს და მას Panthéon ეწოდა.

იქ დაკრძალეს ან მოგვიანებით დაკრძალეს საფრანგეთის კულტურისა და ისტორიის უმნიშვნელოვანესი ფიგურები, მათ შორის, ვოლტერი, ჟან-ჟაკ რუსო, ვიქტორ ჰიუგო, ემილ ზოლა, მარი კიური და სხვები.

სწორედ საფრანგეთის მაგალითმა გააძლიერა ევროპაში ეროვნული პანთეონის იდეა.

რატომ გახდა ეს იდეა პოპულარული?

XVIII–XIX საუკუნეებში ევროპაში ნაციონალური სახელმწიფოებისა და ეროვნული იდენტობის იდეა ძლიერდებოდა. ქვეყნებს სჭირდებოდათ არა მხოლოდ დროშა და ჰიმნი, არამედ საერთო ისტორიული მეხსიერების ადგილებიც.

პანთეონი სწორედ ასეთი სივრცე გახდა: აქ ინახებოდა ერის ისტორიული მეხსიერება. იქმნებოდა ეროვნული გმირების ერთგვარი "სია". საზოგადოება მათ ხსოვნას ერთ სივრცეში აერთიანებდა. სახელმწიფო განსაზღვრავდა, ვინ იმსახურებდა ეროვნული გმირის სტატუსს. ამიტომ, პანთეონი მხოლოდ სასაფლაო არ არის. ის არის ადგილი, სადაც ქვეყანა საკუთარ ისტორიას "არჩევს" და საზოგადოებას უყვება, ვინ მიაჩნია ყველაზე მნიშვნელოვან ადამიანებად.

საქართველოში ასეთი სივრცის შექმნის იდეა განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი გახდა XIX საუკუნეში, როდესაც ეროვნული კულტურის, მწერლობისა და საზოგადოებრივი აზრის განვითარებასთან ერთად გაჩნდა სურვილი, გამორჩეული მოღვაწეების ხსოვნა განსაკუთრებულად დაცული ყოფილიყო.

ისტორია, რომელიც დიდუბეში დაიწყო 

თბილისში პანთეონის ისტორიის მოყოლას ხშირად მთაწმინდიდან იწყებენ - იქ, სადაც ილია ჭავჭავაძის, აკაკი წერეთლის, ნიკოლოზ ბარათაშვილის, ნოდარ დუმბაძისა და სხვა გამორჩეული ადამიანების საფლავებია.

ისტორიულად, თბილისის პირველი პანთეონი დიდუბეში იყო, რომელიც მეცხრამეტე საუკუნის 80-90-იან წლებში ღვთისმშობლის შობის ეკლესიის მიმდებარედ გაიხსნა. 

დღეს დიდუბის პანთეონი ბევრისთვის მთაწმინდის ჩრდილში დარჩენილი ისტორიული ადგილია, თუმცა მისი მნიშვნელობა გაცილებით დიდია. სწორედ აქ დაიწყო თბილისში იმ ტრადიციის ჩამოყალიბება, რომლის მიხედვითაც ერის წინაშე განსაკუთრებული ღვაწლის მქონე ადამიანებს საერთო, საპატიო განსასვენებელი ჰქონდათ.

პანთეონის მოვლა-პატრონობაში მნიშვნელოვანი როლი ჰქონდა წერა-კითხვის გამავრცელებელ საზოგადოებას. 1893 წლის აპრილში "ქართველთა შორის წერა-კითხვის გამავრცელებელი საზოგადოების" გადაწყვეტილებით, ქალაქ განჯიდან გადმოასვენეს და დიდუბის ეკლესიასთან დაკრძალეს დიდი ქართველი პოეტის ნიკოლოზ ბარათაშვილის ნეშტი.

დიდუბის პანთეონი მხოლოდ სასაფლაო არ ყოფილა. ის თანდათან იქცა ადგილად, სადაც ქართული კულტურისა და საზოგადოებრივი ცხოვრების მნიშვნელოვანი სახელები იყრიდა თავს. თითქოს დიდუბის მიწაზე ქართული კულტურის ერთგვარი მემატიანე იქმნებოდა.

დიდუბის პანთეონში დაკრძალულნი არიან: ლადო ასათიანი, ტერენტი გრანელი, პაოლო იაშვილი, ეკატერინე გაბაშვილი, ვალერიან გაფრინდაშვილი, დუტუ მეგრელი, ერლომ ახველდიანი, რამაზ ჩხიკვაძე, გიგა ლორთქიფანიძე, რეზო ჩხეიძე.
დიდუბე იყო დასაწყისი, მთაწმინდა კი ამ ტრადიციის ახალი ეტაპი.

რატომ გახდა საჭირო ახალი პანთეონი?

XIX საუკუნის ბოლოსა და XX საუკუნის დასაწყისში უკვე არსებობდა რამდენიმე მნიშვნელოვანი სამარხი მთაწმინდაზეც. მამადავითის ეკლესიის მიმდებარე ტერიტორია თანდათან იქცა იმ ადამიანთა განსასვენებლად, რომლებმაც განსაკუთრებული კვალი დატოვეს საქართველოს ისტორიაში. აქ უკვე დაკრძალული იყო ილია ჭავჭავაძე.

მთაწმინდის ისტორია საკმაოდ საინტერესოა და აქ ორი თარიღი უნდა გავმიჯნოთ: იდეა 1915 წელს გაჩნდა, ხოლო პანთეონი ოფიციალურად 1929 წელს გაიხსნა.

1915 წელს, აკაკი წერეთლის დაკრძალვის დღეებში, გაჩნდა იდეა, რომ მთაწმინდაზე განსაკუთრებული დამსახურების მქონე ადამიანებისთვის პანთეონი შექმნილიყო. სწორედ ეს იდეა გახდა მოგვიანებით მთაწმინდის პანთეონის ოფიციალურად ჩამოყალიბების საფუძველი.

მთაწმინდის პანთეონი ოფიციალურად 1929 წელს გაიხსნა, ალექსანდრე გრიბოედოვის გარდაცვალებიდან 100 წლისთავზე. გრიბოედოვის ცხედარი ჯერ კიდევ 1829 წელს გადმოასვენეს თეირანიდან და მისი ანდერძის შესაბამისად მამადავითის ეკლესიის ეზოში დაკრძალეს.

ამ დროისთვის მთაწმინდა უკვე აღარ იყო უბრალოდ ეკლესიის ეზო და ცალკეული ცნობილი ადამიანების საფლავების ადგილი, იგი ოფიციალურ მემორიალურ სივრცედ ჩამოყალიბდა.

მოგვიანებით აქ დაკრძალული ადამიანების სია კიდევ უფრო გაიზარდა და მთაწმინდა საქართველოს კულტურული მეხსიერების ერთ-ერთ უმნიშვნელოვანეს ადგილად იქცა.

ერთ სივრცეში იკრიბებოდნენ მწერლები, პედაგოგები, საზოგადო მოღვაწეები და ადამიანები, რომლებმაც ქართული კულტურის განვითარებაში განსაკუთრებული როლი შეასრულეს. შემდეგ ეს ტრადიცია უფრო ორგანიზებულ ფორმას იღებს და მთაწმინდა ოფიციალურ პანთეონად ყალიბდება. 

პანთეონი უკვე საბჭოთა პერიოდში ოფიციალურად ჩამოყალიბდა, ამიტომ, მისი ისტორია მხოლოდ კულტურას კი არა, იმდროინდელ პოლიტიკასაც უკავშირდება. კვლევებში აღნიშნულია, რომ პანთეონი საბჭოთა ეროვნულ პოლიტიკასთანაც იყო დაკავშირებული და დროთა განმავლობაში იქ სხვადასხვა პოლიტიკური ფიგურებიც დაკრძალეს. 

საბჭოთა ეპოქაში პანთეონს სა­ფუძ­ვლად ახ­ალი რე­ალ­ობ­ის შე­სა­ბა­მი­სი მიზ­ნე­ბი და­ედო. ის რუ­სეთ­თან მჭიდ­როდ და­კავ­ში­რე­ბუ­ლი საბ­ჭო­თა სა­ქარ­თვე­ლოს კო­ლექ­ტი­ური იდ­ენ­ტო­ბის სიმ­ბო­ლოდ უნ­და ქცე­ულ­იყო და საბ­ჭო­თა ერ­ოვ­ნუ­ლი პო­ლი­ტი­კის მიზ­ნებს მომ­სა­ხუ­რე­ბო­და. პან­თე­ონ­ის­თვის არ­ას­დროს აუვ­ლია გვერ­დი პო­ლი­ტი­კურ კო­ნი­უნ­ქტუ­რას. მა­გა­ლი­თად, 1935-1950 წლებ­ში აქ და­იკ­რძალ­ნენ ცნო­ბი­ლი ბოლ­შე­ვი­კე­ბი სი­მონ ჯუ­ღე­ლი, სი­ლი­ბის­ტრო თოდ­რია, ფი­ლი­პე მა­ხა­რა­ძე და მი­ხა ცხა­კაია, აგ­რეთ­ვე სტა­ლი­ნის დე­და ეკ­ატ­ერ­ინე გე­ლა­ძე-ჯუ­ღაშ­ვი­ლი.

საბ­ჭო­თა კავ­ში­რის არ­სე­ბო­ბის ბო­ლო წლე­ბი პან­თე­ონ­ში უჩ­ვე­ულო და მო­ულ­ოდ­ნე­ლი ფაქ­ტით აღ­ინ­იშ­ნა: 1987 წლის შე­მოდ­გო­მა­ზე, რო­დე­საც სა­ქარ­თვე­ლო­ში ილი­ას და­ბა­დე­ბის 150 წლისთავს აღ­ნიშ­ნავ­დნენ, მთაწ­მინ­დის პან­თე­ონ­ში ფი­ლი­პე მა­ხა­რა­ძის საფ­ლა­ვი ააფ­ეთ­ქეს, რომელიც ილი­ას პირ­და­პირ, მის­გან სულ რამ­დე­ნი­მე მეტ­რის და­შო­რე­ბით გა­ნის­ვე­ნებ­და და რომ­ლის სა­ხელს, სხვა სო­ცი­ალ-დე­მოკ­რა­ტებ­თან ერ­თად, ილი­ას მკვლე­ლო­ბას უკავშირებდნენ. ხე­ლი­სუფ­ლე­ბამ ამ­ჯო­ბი­ნა, მომ­ხდა­რი არ გა­ეხ­მა­ურ­ებ­ინა და საფ­ლა­ვი მე­ორე დღეს­ვე აღ­ად­გი­ნა.

და­მო­უკ­იდ­ებ­ლო­ბის პე­რი­ოდ­ში მთაწ­მინ­დის პან­თე­ონ­ში ისეთი პიროვნებები დაკრძალეს, რომელთა სა­ხე­ლე­ბი და­მო­უკ­იდ­ებ­ლო­ბი­სათ­ვის ბრძო­ლას უკ­ავ­შირ­დე­ბო­და და რომ­ლე­ბიც ახალი ერ­ოვ­ნუ­ლი იდ­ენ­ტო­ბი­სა და მეხ­სი­ერ­ებ­ის ცენ­ტრა­ლურ ფი­გუ­რე­ბად უნ­და ქცეულიყვნენ: ექ­ვთი­მე თა­ყა­იშ­ვი­ლი (2000 წელს გა­და­ას­ვე­ნეს დი­დუ­ბის პან­თე­ონ­იდ­ან); ქაიხოსრო ჩო­ლო­ყაშ­ვი­ლი (2005 წელს გა­და­ას­ვე­ნეს ლე­ვი­ლი­დან), სა­ქარ­თვე­ლოს პირ­ვე­ლი პრე­ზი­დენ­ტი ზვი­ად გამ­სა­ხურ­დია (2007 წელს გა­და­ას­ვე­ნეს გროზ­ნო­დან), გე­ნე­რა­ლი გი­ორ­გი კვი­ნი­ტა­ძე (2021 წელს გა­და­ას­ვე­ნეს საფ­რან­გე­თი­დან). 

მახათას პანთეონი 

თბილისს კიდევ ერთი პანთეონი მახათას მთაზე მას შემდეგ შეემატა, რაც თბილისის მერიამ 2018 წელს მთაწმინდის პანთეონი დახურულად გამოაცხადა.

პანთეონში დაკრძალვის გადაწყვეტილებას თბილისის მერი იღებს, შუამდგომლობის უფლება კი აქვთ: საქართველოს პრეზიდენტს, საქართველოს პარლამენტს, მთავრობას/პრემიერ- მინისტრს, საპატრიარქოს, საქართველოს სამეცნიერო, საზოგადოებრივ, პოლიტიკურ, საგანმანათლებლო, შემოქმედებით და სხვა დაწესებულებებსა და ორგანიზაციებს.

მახათას პანთეონში დაკრძალული არიან: ამირან შალიკაშვილი,კირა მებუკე, ნოდარ მგალობლიშვილი,გურამ ლორთქიფანიძე, ტარიელ ფუტკარაძე, დავით წერედიანი.

საბურთალოს საზოგადო მოღვაწეთა პანთეონი

თბილისში კიდევ ერთი პანთეონი 1970-იანი წლების დამდეგს გაიხსნა. შედგება ძველი (დახურული) და ახალი (გაიხსნა 2002 წელს) პანთეონებისაგან.

ძველი მდებარეობს ველოტრეკთან, საბურთალოს სასაფლაოს გვერდით, ხოლო ახალი - ვაკე-საბურთალოს გზატკეცილთან. პანთეონში განისვენებს მეცნიერებისა და კულტურის არაერთი ცნობილი მოღვაწე. მათ შორის არიან: ლეილა აბაშიძე, კახი ასათიანი, დავით ყიფიანი,  ბორის პაიჭაძე, ზურაბ სოტკილავა. 

თბილისის პანთეონების ისტორია მხოლოდ გარდაცვლილთა საფლავების ისტორია არ არის. ეს არის ამბავი იმის შესახებ, თუ ვის მიიჩნევდა საზოგადოება თავისი ეპოქის ყველაზე მნიშვნელოვან ადამიანებად და როგორ ცდილობდა მათი სახელების მომავალ თაობებამდე მიტანას.

დღეს, როცა ქვებზე ამოტვიფრულ სახელებს ვკითხულობთ, ფაქტობრივად, საქართველოს კულტურის ისტორიის ერთგვარ ღია წიგნს ვეცნობით.